Рекламный баннер 990x90px header-top
82.13
95
Рекламный баннер 728x90px center-top

"Төөгүге даянмышаан - келир үеже"

"Төөгүге даянмышаан - келир үеже"
Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институду, Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазы. 2015 ч

Кара-Сал Д.Б.
КАРА-САЛДАР
Кара-Салдарныӊ кол чурту – Чадаананыӊ Хайырыкан
Бурунгу бүгү көшкүн улустар ышкаш, Кара-Салдарныӊ өгбелери тайга-таӊдылар эдээнге, хемнер, хөлдер кыдыынга чурттап, мал-маганын одарладып көжүп чорааннар. Көшкүн амыдырал тоӊ берге, ону чүгле эрес-кежээ кижилер шыдажып эртер. Оларныӊ
амыдыралы бойдус-биле сырый харылзаалыг болгаш кадыкшылы быжыг, угааны чарт, назыны узун. Кара-Салдарныӊ эрткен оруу база каалама дески эвес. Олар төөгүнүӊ эргилделиг үезинде, кызагдадып, эрге-шөлээзин казыдып, өлүм-чидимге-даа таваржып чорааннар. Кара-Салдарныӊ аажы-чаӊы – бөдүүн, хүндүлээчел болгаш шынчы улус болур.
Шаанда Кара-Салдар Чадаана, Хөндергей, Шеми, Чыргакы девискээрлерин эжелей чурттап чорааннар. А кара-салдарныӊ кол чурту – Чадаананыӊ Хайыракан. Оларныӊ дацаны Чадаана хемниӊ оӊ талакы эриинде, Хайыракан дааныӊ эдээнге турган. Ону Кара-Салдар 1889 чылда тудуп дооскан. «Бо дацанныӊ дагдыныкчызы
Шамыя хелиӊ. Ооӊ оглу Саныгыр чайзаӊ ук дацанны туттурган» – деп, Н.Ф. Катановтуӊ «Урянхай черниӊ очерктери» *38 деп номунда бижиттинген.

Үстүнде ноянныӊ ук салгалы Кара-Салдарныӊ чагырыкчызы, чеди кыстыг, ырга кирген Соржу мээреӊ деп кижи чораан. Ол Улуг Хөндергей, Биче Хөндергей ынчаар чурттап чораан. Ону чон мынчаар ырлажып турган:
Челер-Дорууӊ дагалыг бе?
Чеди кыска баар бис бе?
Соржу мээреӊ хайырааты,
Сени көргеш канчаар ирги?
Соржу мээреӊниӊ чеди кызыныӊ бирээзи – мээӊ кырган-авамны Чажытпаа дээр.
Ооӊ өөнүӊ ишти кырган-ачамны Хомушку Манчын мээреӊ дээр. Олар үш ажы-төлдүг болган. Улуг уруу Саппыкай, оглу Бораа, хеймер уруун Ичин-Хорлуу дээр.
Кырган-авам Кара-Сал Соржу мээреӊ, уруу Чажытпаа биле Хомушку Манчын мээреӊ оглу Борааныӊ оглу Владимир Борааевич Кара-Сал Тыва АССР-ниӊ прокурору, Иштики херектер яамызыныӊ сайыды, генерал-майор чораан. Ооӊ улуг уруу Елена Владимировна Кара-Сал тыва херээжен улустуӊ төөгүзүнде бир дугаар дипломат. Бо улузувуста Кара-Сал Чажытпаа кырган-ававыстыӊ адазыныӊ аймааныӊ ады келген. Ооӊ ужуру мындыг. Бир эвес Хомушку Базыр Үгер-даа оглу Манчын мээреӊ ук-ызыгуурлуг
дээн болза, дээди эртем чедер хамаан чок, школага безин өөредири берге шаг-үе турган. Иштики херектер органнарынга ажылдап, генерал чедир депшиир деп чүве-даа турбас ийик.
А Соржу мээреӊниӊ кады төрээн дуӊмалары – Яндаӊ чайзаӊ, Комбу чайзаӊ база Чалаӊ хелиӊ (шолазы-ла турган боор).
1. Яндаӊ чайзаӊ Чадаананыӊ Бора-Хөлге ийи аалдыг, улуг, биче ийи агайлыг чурттап чораан. Яндаӊ чайзаңныӊ эр чаӊгыс оглу – Сайын-Хууту. Ол дөрт ажы-төлдүг, үш оол, бир кыстыг турган. Оолдары – Кыспай чалаӊ (Урулуг-Хелиӊ), Сарыгбай демчи, Бора-Лопсан (Бора-Лама), уруу – Сержиӊмаа.
1) Кыспай чалаӊ (Урулуг-Хелиӊ) Чадаана хоорайныӊ эӊ баштайгы
үндезилекчилерниӊ бирээзи. Ол чеди оол, дөрт кыстыӊ адазы чораан. Оолдары – Балчыыр (Борбак-Кулак), Лоодай-Самбуу, Бошкажык (политиктиг нүгүлге таварышкан), Маӊнай-оол, Дарыма-Шири, Манзырыкчы, Седип (Чолдак-Седип) олар-дыр. А кыс
уруглары – Дойвуу, Хеймерек, Чаптал, Чунуутпай, а эӊ хеймери – Чанчып-Сүрүӊ. Ооӊ оглу Тываныӊ Иштики херектериниӊ хоочуну, халажылгада майор Кара-Сал Дамба.
2) Сарыгбай демчиниӊ ажы-төлү: эр чаӊгыс оглу Кара-Дииӊмей. Ооӊ оглу Кара-Сал Мөӊге Дииӊмейевич партия, совет ажылдакчызы чораан. Сарыгбай демчиниӊ уруглары – Соскур-оол, Оютту, Ламбар.
3) Бора-Лопсанныӊ (Бора-Лама) оолдары – Хунажык, Дондур-оол, Дам-Сүрүӊ, Момуй-оол, Борбак-Көк, Доржукай, а кыстары – Арыжык, Чачый-оол, Савыржаан, Сыргыйлаан.
4) Сержиӊмааныӊ өөнүӊ иштин Самба дээр. Оларныӊ ажы-төлү: Балган-оол, Кончук-Сүрүӊ, Эрелчин, а уруглары – Седип, Чыныыдай, Айыыжы, Долчуӊ-Кара, ооӊ хеймер уруу – Бабыыштай (Хандагайтыда тыва хҥрештиӊ хоочуну – мөге Шагдыр Кара-оолдуӊ төрээн иези). А үстүнде Чыныыдайныӊ уруу – Чажаӊ. Ооң уруу – Ооржак (Бири-Санаа) Сара Монгушевна – Тыва Республиканыӊ бирги Президентизи Ооржак Шериг-оол Дизижиковичиниӊ агайы.
2. Комбу чайзаӊның оглу Түмен-Байыр чаӊгы – Кара-Салдар сумузунуӊ сөөлгү чагырыкчызы, Моолга нам сургуулун дооскан. Ол Буян-Бадыргы ноянныӊ чалааны-биле ТАР-ныӊ Чазаанга бижээчилеп, 1923 чылда ТАР-ныӊ ССРЭ-ге онза болгаш бүрүн эргелиг элчинниӊ секретары чораан. Ол 1931 чылда хөреӊгизин база хавырткан. Түмен-Байыр 93 хар чедир чурттаан.
Түмен-Байырның ажы-төлү шупту 5 кижи: Дамба-Доржу, Намалдай, Доржу-Сүрүӊ, Маадыр, чаӊгыс кыс уруу – Хорлуу. Түмен-Байыр чаӊгы оглу Доржу-Сүрүӊнүӊ чаӊгыс уруу Кара-Кысты база азыраан. Үстүнде ады кирген Кара-Сал Намалдайныӊ Доржу деп оглунуӊ оглу – Тываныӊ «Чаан» мөгези, Кара-Сал Эрес ол.
3. Чалаӊ хелиӊниң оглун Маӊнай-оол дээр. Ооң оглу Кара-Сал Допчу – Тыва АССР-ниӊ алдарлыг кезер эмчизи. Ол дөрт ажы- төлдүг чораан. Ооӊ бир оглу Кара-Сал Виктор Допчуевич Тыва Республиканыӊ экология яамызыныӊ сайыды турган.
Кара-Салдарныӊ төрел аймаандан онзагай кижилерни демдеглеп болур:
1. Кара-Сал Мургулчу оглу Хунан-оол – ТАР-ныӊ баштайгы ужудукчуларыныӊ бирээзи, Мөӊгүн-Тайгаже бир дугаар агаар оруун ажыткан.
2. Кара-Сал Ак-оол Дембирел оглу – Тываныӊ алдарлыг хөөмейжизи, сураглыг игилчи.
3. Дамдын Константин Чүлдүмович (Кара-Сал Дамдын Чүлдүм оглу) – АРШ-тыӊ аъттыг шерииниӊ хөгжүм взводунуӊ хөгжүмчүзү чораан. Ол «Бора-Хөлүм» деп ырныӊ авторунуң бирээзи бооп, аялгазын чогаткан , артист, хөгжүмчү, Тыва АССР-ниӊ культуразыныӊ алдарлыг ажылдакчызы. Ооӊ оглу Тамдын Алдар Константинович – Тыва Республиканыӊ культура яамызыныӊ сайыды.
4. Кара-Сал Домбалаӊ оглу Будук-оол – Тыва АССР-ниӊ Дээди Совединиӊ Президиумунуӊ секретары чораан.
Ол ышкаш Кара-Салдарныӊ төрел аймаандан политиктиг нүгүлге таварышкан улусту база маӊаа сагынмас аргажок.
1. Кара-Сал Орума оглу Пириӊлей, 1938 чылда бооладып шиитирген. 1964 чылда ону РСФСР-ниӊ Дээди Шүүгүзү агарткан.
2. Кара-Сал Чүдекпен оглу Суваӊ-Хелиӊ. 1943-чылда ТАР ИХЯ-ныӊ Суд коллегиязы боолап шииткен. 1963 чылда ону агарткан.
Үстүнде политиктиг шаажылалдарга таварышкан кижилер дириг турган болза, Тываныӊ хөгжүлдезинге, ооӊ шажын-чүдүлгезинге хөйнү кылып каарлар ийик.
Шаанда тывалар аразында эп-найыралдыг, бот-боттарынга дузалажып, өөрүшкү, качыгдалды-даа деӊге үлежир турган. Ол дээрге тываларныӊ чүс-чүс чылдарда салгалдан салгал дамчып келген ѐзу-чаӊчыл, сагыш-сеткил байлаа-дыр. 1930 чылдарда аӊгыныӊ демисели ону узуткап каар часкан. Бо орукту Бээзи кожууннуӊ Кара-Салдары база эрткен. Ынчалза-даа олар тыва ѐзу-чаӊчылын, шажын-чүдүлгезин чидирбээн. Харын-даа
Кара-Салдарныӊ төрел аймаа Тываныӊ төөгүзүнде тодаргай, ханы истерии артырып кааннар.
Медээ берикчилери
1. Кара-Сал (Хертек) Чыпсыӊ Ортаа-Шириевна, 1917-1985 чылдарда чурттап чораан, кайгамчык төөгүчү болгаш уран-шевер кижи. Ол бистиӊ ачавыс Борааныӊ иези Чажытмааныӊ угунуӊ адын фамилия кылдыр алган. Бораа – адазы Хомушку Манчын мээреӊ, ооӊ кады төрээн акызы Хомушку Ёзуту чагырыкчы оларны
тудуп хоругдап, эргезин казып, өнчү-хөреӊгизин хавырып, шаажылап турар үеде, иезиниӊ угун фамилия кылып алган.
2. Кара-Сал Суваӊ хелиӊ оглу Дамба, 1935 чылда Чадаанага төрүттүнген. ИХЯ-ныӊ хоочуну. Кызыл
хоорайда чурттап турар.
*37 Дацан – улуг хүрээлерде сургуул кылыр, сан-чурагай, чыл лидизи (календары) чогаадыр д.о.ө., тускайлаӊ оран-сава. Ол улуг эвес хүрээ.
*38 Катанов Н.Ф. Очерки урянхайской земли. – Кызыл, 2011. – С. 172.
2015 чылда чырыкче үнген номдан Даа кожуунуң 260 чылдаанынга тураскаатпышаан калбак номчукчуларга бо удаада бараалгаттывыс.
79

Оставить сообщение:

Рекламный баннер 728x90px center-bottom
Поделитесь новостями с жителями города
Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Полезные ресурсы