Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 728x90px center-top
МАКСИМ ЧАЛАМОВИЧ ДАКПАЙ “Уран чүүлдүң тергииннери” деп номдан
МАКСИМ ЧАЛАМОВИЧ ДАКПАЙ “Уран чүүлдүң тергииннери” деп номдан
Вячеслав МОНГУШ, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның журналистер Эвилелиниң, Тываның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү
Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Максим Дакпай Чалам оглу 1957 чылда Москвага болуп эрткен Делегейниң Аныяктарының Алдыгы фестивалының киржикчизи, алдын медаль-биле шаңнаткан. 1993 чылдың апрель 17-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунуң көдээ культура бажыңын Максим Чаламович Дакпайның ады-биле адаан. Бедик алдар аттыг Максим Чаламович Дакпайның салгакчылары тыва чоннуң эртинези хөөмейни делегейниң чоннарынга билдингир кылдыр күүседип чоруур, чораан-даа Тываның Улустуң хөөмейжилери Тываның күрүнениң «Саян» ансамблиниң хөгжүмчүзү Монгуш Борис Чолдак-Хунаевич, 1994 чылда Американың Каттышкан штаттарынга, Нью-Йорка бүдүн делегейге тыва хөөмей-сыгытты делгереткен, республиканың уран чүүл школазының хөөмей башкызы Ондар Коңгар-оол Борисович, Улаан-Быра чурттуг амгы аныяктардан Коңгар-оол Ондарның өөреникчизи, 2000 чылда Москвага «Эртенги сылдыс» теледамчыдылганың киржикчизи, «Орекстр - кижи» деп тускай шаңналдың эдилекчизи Бады-Доржу Ондар болгаш «Тыва кызы» деп делегейге, Россияга билдингир апарган «Тыва кызы» чаңгыс этнофольклор бөлүүнүң удуртукчузу Чодураа Тумат Ийме чурттуг болгаш улуг өгбези Дакпай Максим Чаламовичиниң изи-биле тыва чоннуң байлаа хөөмей-сыгытты делгередип чорууру чоргаарал.
Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Максим Чаламович Дакпайның адын «Тываның ХХ чүс чылда кижилери» деп күрүне номунга киирген. Максим Дакпай 1921 чылдың август 20-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунга төрүттүнген. Ачазы Чалама Монгуш тыва улустуң ырыларын эки билир, тоолчу, тыва национал хөгжүм херекселдери кылыр шевер болгаш сыгыт-хөөмейниң тергиин күүседикчизи чораан. Ооң тоолдаарын, хөгжүм херекселдеринге чараш, кайгамчыктыг аялгалар ойнаарын дыңнаар дээш өөнге хөй чон чыглып келир чораан.
Дакпай 5 харлыг турда, авазы мөчээн. Ынчалза-даа ачазы оглун төлептиг кижи кылдыр өстүрүп кижизиткен. Оглу Дакпай чажындан-на ачазын өттүнүп, тыва хөгжүм херекселдеринге ойнап, сыгыт-хөөмейни күүседип эгелээн. 1934 чылда, оглу 13 харлыг апаарга, Чалама оглу-биле төрээн Иймезинден көжүп чоруткаш, Улуг-Хемниң Арыг- Үзүүнге күрүне ажыл-агыйынга чазаныкчы-тудугжулай бээрге, оглу кадарчылай берген. Дакпайдан аңгыда аңаа боттарының үезинде билдингир хөөмейжилер Кара-оол Тумат болгаш Андрей Чүлдүм-оол Арыг-Үзүүге чурттап турганнар. Таптыг-ла ынчан Дакпай сыгыт, хөөмейге шыңгыы белеткенип эгелээн. Аңгы-аңгы хөгжүм-херекселдери - игил, бызаанчы, дошпулуурга хостуг ойнап билир болгаш сыгыт-хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлерин күүседип эгелээн. Хой кадарып чорааш ховуга, тайгага күүселде кылыры - эгелеп чоруур хөөмейжи Дакпайга таарымчалыг болбааже. Үр үениң дургузунда шенелде кылдыр кымдан-даа ыятпайн, кымга-даа шаптыктавайн сыгыт-хөөмейни күүседип чорааш, ол улуг чедиишкиннерни чедип алган. 1938 чылда Дакпайның амыдыралынга онзагай болуушкун болган. Көдээ ишчилер бирги байырлал маевканы эрттиргеннер. Ол байырлалга Дакпай дошпулуурун туткаш, уран мергежилин хөйнүң мурнунга күүседирге, күрүне ажыл-агыйының дирекция, удуртулгазы макталдыг хүндүлел бижикти тывыскан. Салым-чаяанныг аныяк кижини ол-ла чылдың августа эскергеш, Кызылче өөредип чорудупкан.
Бижикти бичии-ле билир Дакпай хүндүс тускай курстарга өөренип, кежээлерде Шагдыр-Сүрүң аттыг клубка белткенип тургаш, уран чүүлдүң эге кокпазынче базымнарны кылып, чаа үениң байдалынга чаңчыгып эгелээн. Таптыг-ла ынчан, Дакпай көшкүн амыдыралдан долу, кайгамчыктыг уран чүүлчү амыдыралче шилчиириниң бүрүн аргаларын медереп билген чадавас. Мурнунда ооң уран чүүлүнүң дыңнакчылары дириг бойдус, төрээн чериниң делгемнери даглар болгаш дээр дыңнаар турган болза, ам Дакпай хөй-хөй көрүкчүлерниң мурнунга бараан болуп турган.
Дакпай шии бөлгүмүнү киржикчилери – Оюн Полат, Хертек Базыр-Сат, С. Ортун-оол, Кара-кыс, Максим Мунзуктар, В. Көк-оол А. Лаптан, В. Монгалбии олар-биле 1940 чылга чедир хөй аңгы шиилерге рольдарны ойнаан. Ол үеде Дакпайга орус Максим деп атты орус, тыва чоннуң найыралынга тураскаадып тыпсырга, Дакпай деп ады фамилиязы апарган. Максим орус дылды дүргени-биле шиңгээдип алган. Москвадан чалаткан И. Я. Исполневтен сцена уран чүүлүнге Максим өөренир аас-кежиктиг болган. Исполневтиң удуртулгазы-биле тыва театр училищези үндезилеттинген болгаш Дакпай ооң баштайгы сургуулдарының бирээзи болган. Театр уран чүүлүнүң талазы-биле шыырак специалист Иван Яковлевич Исполнев Максим Дакпайның салым-чаяанын «Ол шии болганынга ойнаарда, дөгей, дөмейлешкек эвес, а чаа онзагай болгаш шимчээшкиннеринге солун арга, ажыдыышкыннарны кылыр» деп үнелээр чораан.
1945 чыллда Максим Дакпай училищени тергииин эки дооскаш Хүндүлел бижик-биле шаңнаткан. Ооң диплом ажылы Мольерниң «Албадаткаш, эмчи болган» деп шиизинде Сганарельдиң ролю болур. Училищеге өөренип тургаш В. Көк-оолдуң «Хайыраан ботта» Седиптиң ролюнга база ойнаан. Бодунуң ынакшылы дээш феодалдар-биле чаныш-сыныш чок демиселге дидим болгаш чоргаар ядыы оолдуң овурун ол чедимчелиг көргүскен. Училищеге өөренип тургаш М. Дакпай хөй шиилерге ойнап, С. Токаның «Дөңгүр-оолда» – Дакпалдайның А. Островскийниң «Ядамыкта яла чок» деп шиизинде Гордей Торцовтуң, А. Фадеевтиң «Аныяк гвардиязында» Сергей Тюленинниң рольдарын ойнаан. Училищени дооскаш Тываның хөгжүм-шии театрының профессионал артизи болган.
Тываның хөгжүм-шии театрынга ажылдап турган чылдарында Максим Чаламович Дакпай чүгле актер эвес, концерттерге хөөмейжи база болур. Ол лимби, бызаанчы болгаш өске-даа тыва хөгжүм херекселдеринге тергиин эки ойнаар болгаш хөөмейниң дыңнакчыларын магададыр. Чон ону хөй кезиинде хөөмейжи деп билир турган. 1950 чылдарда амыдыралының аайы-биле Дакпай Чөөн-Хемчик районнуң Ленин аттыг колхозунче (амгы Ийме) көже бергеш, аңаа ажылдап, өөнүң ишти Кызыл-Даг чурттуг Норжук Монгушевнага таваржы берген. Максимден 10 хар биче үш уругларының авазы-биле 40 чыл кады чурттаан. Беш чыл эрткенде оларның дун кызы Чечек төрүттүнген. Норжук Монгушовна ус-шевер, үлегерлиг ие чораан. Бүдүн суурдан аңаа чагыг киирип, хөй кижилер келир турган. Үш кыстан ортуну Роза Кызыл-Даг суурда чурттап, авазының даараныр, шевер ажылының чажыттарын шиңгээдип алган ус-шеверлерниң бирээзи. Иймеге клуб эргелекчилеп ажылдап тургаш, көдээниң уран чүүлүн сайзырадырынга идекпейлиг киржип чораан. Ооң билдилиг удуртулгазы-биле республика көрүлделеринге, фестиваль болгаш конкурстарга уран чүүл бөлүү чаңгыс эвес удаа шаңналдыг черлерни ээлеп келгеннер.
Максим Чаламович тыва хөөмей сыгыттың чайыннанчак күүселдезин-биле Москвага, бүгү-российжи болгаш зона чергелиг бот-тывынгыр уран чүүлдүң көрүлделеринге хөй удаа киржип турган. 1954 чылда Максим Чаламович Москвага Бүгү - россияның бот - тывынгыр уран чүүл көрүлдезинге киришкен. 1957 чыл М. Дакпайның чогаадыкчы допчу-намдарынга онзагай чыл болган. Москвага болган аныяктар болгаш студентилерниң Бүгү - делегей фестивалының Лауреады, алдын медальдың эдилекчизи болурундан аңгыда, 1948 чылда, 10 чыл эрткенде Сат Манчакайның кайгамчык, чайыннанчак чедиишкиннерин катаптаан. Максим Дакпай москважыларны болгаш фестивалдьдың аалчыларын тыва хөөмей сыгыттың бот-тывынгыр уран чүүлү-биле таныштырган.
Ук күүселде соонда: «Ооң боостаазында кандыг илбилиг машина салып каан чүве ирги?» – деп, элдепсинип чугаалажыр турганнар. 1980 чылдарга чедир Максим Дакпайның амыдыралы, чогаадыкчы салым-чаяаны концерттер, аян-чоруктар-биле долдунган турган. Концерт бригадалары-биле ол Моол Арат Республикага, Бурят АССР-ге, Якут АССР-ге, Новосибирск болгаш Чита областарының дыка хөй хоорайлар, суурларынга чедип, тыва чонунуң уран чүүлүнүң эң ховар хевири-биле таныштырып чораан.
1970 чылдарны төнчүледир Максим Чаламовичиниң дыңнаары баксырап эгелээн. Ылаңгыя хөгжүмчү, хөөмейжиге ол болуушкун улуг аштырышкын - уран чүүлдү шуут кааптарынга чедирип болур турган. Эзирик оол душ болуп ооң кулааның дужунче шанчыпкан. Чылдар эрткен тудум Максим Чаламовичиниң дыңнаары баксырап эгелээн. Ол үеге чедир Маским Дакпай хөглүг, баштак, аажылыг турган болза, ол халаптың соонда, кижилерден оспаксыраар болгаш сценаже ында-хаая үнер турган. Ындыг чылдагаан-биле Максим Чаламович тыва национал хөгжүм херекселдерин кылып эгелээн чадавас. Бичии уруу Чеденмааның чугаазындан алырга, хомус, бызаанчы, игил болгаш дошпулуур болгаш өске-даа хөгжүм херекселдерин кылып эгелээн.
«Хөөмейниң өргээзи» деп республиканың уран чүүл школазының Ондар Коңгар-оол Борисовичиниң организастаан музейи болгаш Чадаанада Чөөн-Хемчик кожууннуң музейинде оларны делгээн. Хөгжүм херекселдери кылырынга эң-не чоок сүмелекчизи Ондар Маржымал Очурович болур. Ооң ол ийи кижи-биле найыралы сагыш-сеткилди доюлдуруп, хайындырыптар турган. Тыва уран чүүлдүң билдингир кижилери-биле Максим Чаламович чоок таныш турган. Ынчаарга, аныяк чылдарында Кара-кыс Мунзук-биле таныжар, Культураның хүндүлүг ажылдакчызы Марк Марсынмаевич Оюн-биле аажок найыралдыг. Ооң өңнүктериниң аразында аныяк салгалдың хөөмейжилери Коңгар-оол Ондар, Борис Монгуш олар база бар. Чоок төрел болгаш Максим Чаламович сүме кадып, тыва хөөмей, сыгыттың уран чажыттарын оларга айтып берип турган. Бо үеде Максим Дакпайның хөөмей-сыгытты күүседириниң уран аргаларын «Максим Дакпайның школазы» деп адаар, Тываның «барыын» кожууннарының аныяк хөөмейжилери ооң салым-чаяанын уламчылап турарлар. Күүселде талазы-биле ооң хан-төрел салгакчылары Сыдым Дадар-оолович Сендажы-биле Амыргалаар Кенденович Монгушту хамаарыштырып болур.
Дакпай тыва хөөмейниң кол аргаларын тергиин эки күүседир чораан:
Доралаңны берем, акым
Доштуг даглар четкеш келийн
Дозур-карам бээр олур,
Доңган баарым чылдып алыйн.
Тыва хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлерин ойнап күүседип тургаш, ол биче терцияга даянып, ийи үн, аяны-биле эгелээш, чоон үнден чиңге аайынче шилчип, сыгыттың ыры сөзүглелиниң эгезин кол сөстер-биле эгелээрде, чоон, азы чиңге үнге эгелээш, чиңге азы чоон үнге доозуп, уянгылыг күүседири-биле ылгалдыг болгаш кезек бүрүзүн байлак каасталга, уран-чурулгалыг, бот-тускайлаң аянныг күүседир чораан.
Максим Дакпай өөнүң ишти Норжук Монгушовна чок апаарга чедир Иймеге 1991 чылга чедир чурттаан. Амыдыралының сөөлгү хүннеринге чедир ол бирде Кызыл-Дагга, чамдыкта Кызыл-Дагга уругларының чанынга чурттап чораан.
— Ооң чогаадыкчы ажыл-ижин, дуржулгазын сонуургап, чогаадыкчы кижилер келирге, ол аажок өөрүүр. 1992 чылда Сведловскиден «Зов» киностудиязының (режиссер Т. Погорелова) бөлүү Ондар Коңгар-оол-биле келирге, ачам олурар, турар чер тыпайн, хөлзеп турган – деп, уруу Чеденмаа сактып чугаалаан, а Коңгар-оол Ондар ынчан тывалар дугайында барымдаалыг кинону тырттырганын сагынган. 1990 чылдарда Максим Чаламовичиниң дыңнаары дорайтаан болгаш ниити кадыкшыл байдалының баксыраарынга чедирген. 1999 чылдың июль 27-де, 80 харлаарынга 2 чыл четпээнде Максим Чаламович чок болган. Бот-тывынгыр салым-чаяан, актер уран чүүлүнге хандыкшылы, мергежил дуржулгазы тыва культура уран чүүлүнүң сайзыралынга төлептии бедии-биле үнелеткен. 1963 чылда РСФСР-ниң культура яамызы Бүгү Россияның көдээ уран чүүл көрүл-дезинге чедиишкиннери дээш бирги чергениң дипломун тывыскан. Ол-ла чылын Якут АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң хүндүлел бижии-биле Якутияга тыва литератураның болгаш культура кежээлеринге идекпейлиг киржилгези дээш 1964 чылда шаңнаан. 1967 чылда РСФСР-ниң Культура министерствозу совет эрге-чагырганың 50 чылдаанынга тураскааткан Бүгү-российжи уран чүүл көрүлдезиниң түңнел көргүзүүнге «Ажылчы чоннарны культурлуг хандырарынга үре-түңнелдиг ажылы дээш» деп хүндүлел бижикти аңаа тывыскан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң айтыышкыны-биле М. Ч. Дакпайга «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп атты, ооң соонда «Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи» деп атты тывыскан. «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери» деп күрүне номунга 2003 чылда мөчээн соонда, ооң адын киирген. Дакпай Максим Чаламович хөөмейниң тергиин эки күүседикчилериниң бирээзи, бүгү-российжи болгаш делегей ареназынга бот-тывынгыр уран чүүлдү делгередиринге орукту ажытканнарның бирээзи. Билдингир хөөмейжилер Хунаштаар-оол Ооржак, Маржымал Ондар, Ак-оол Кара-Сал, Кызыл-оол Санчы, Сундукай Монгуш, Максим Дакпай ХХ-ги чүс чылда тыва хөөмейниң төөгүлүг сайзыралынга көскү исти арттырып, боттарының соонга байлак, чогаадыкчы исти арттырып, Тываның радиодамчыдылгазының, Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң, делегейниң «Хөөмей» эртем төвүнүң аудиоархивинге бижимелдерни арттырып кааннар. Дакпайның бижидилгелери хөөмейге ынактарның, дыңнакчыларның сеткил сагыжын таалал, күзел-биле хандырып, эмнээшкин болгаш этнохөгжүмнүг эртем шинчилелдеринге чаңгыс эвес удаа көскү салдарны чедирип келгенин демдеглээри чугула. 1993 чылдың апрель 17-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунда 1976 чылда туттунган көдээ культура бажыңын Максим Чаламович Дакпайның ады-биле адаан.
ЧУРУКТАРДА: Дакпай Тываның хөгжүм-шии театрының артистери-биле 1957 чылда Николай, Ажыкмаа Рушевтерниң өг-бүлезинге Дакпай Максим Чаламович
Дакпай шии бөлгүмүнү киржикчилери – Оюн Полат, Хертек Базыр-Сат, С. Ортун-оол, Кара-кыс, Максим Мунзуктар, В. Көк-оол А. Лаптан, В. Монгалбии олар-биле
Максим Чаламович Ондар Конгар-оол Борисовичинин ог-булези-биле
Эрги солуннардан Чадаанада «Культура-салгал байлаа» топтун архивинден Шын солундан тывылган барымдаалыг материалды болуувустун номчукчуларынга сонуургаттывыс!
Вячеслав МОНГУШ, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның журналистер Эвилелиниң, Тываның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү
Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Максим Дакпай Чалам оглу 1957 чылда Москвага болуп эрткен Делегейниң Аныяктарының Алдыгы фестивалының киржикчизи, алдын медаль-биле шаңнаткан. 1993 чылдың апрель 17-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунуң көдээ культура бажыңын Максим Чаламович Дакпайның ады-биле адаан. Бедик алдар аттыг Максим Чаламович Дакпайның салгакчылары тыва чоннуң эртинези хөөмейни делегейниң чоннарынга билдингир кылдыр күүседип чоруур, чораан-даа Тываның Улустуң хөөмейжилери Тываның күрүнениң «Саян» ансамблиниң хөгжүмчүзү Монгуш Борис Чолдак-Хунаевич, 1994 чылда Американың Каттышкан штаттарынга, Нью-Йорка бүдүн делегейге тыва хөөмей-сыгытты делгереткен, республиканың уран чүүл школазының хөөмей башкызы Ондар Коңгар-оол Борисович, Улаан-Быра чурттуг амгы аныяктардан Коңгар-оол Ондарның өөреникчизи, 2000 чылда Москвага «Эртенги сылдыс» теледамчыдылганың киржикчизи, «Орекстр - кижи» деп тускай шаңналдың эдилекчизи Бады-Доржу Ондар болгаш «Тыва кызы» деп делегейге, Россияга билдингир апарган «Тыва кызы» чаңгыс этнофольклор бөлүүнүң удуртукчузу Чодураа Тумат Ийме чурттуг болгаш улуг өгбези Дакпай Максим Чаламовичиниң изи-биле тыва чоннуң байлаа хөөмей-сыгытты делгередип чорууру чоргаарал.
Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Максим Чаламович Дакпайның адын «Тываның ХХ чүс чылда кижилери» деп күрүне номунга киирген. Максим Дакпай 1921 чылдың август 20-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунга төрүттүнген. Ачазы Чалама Монгуш тыва улустуң ырыларын эки билир, тоолчу, тыва национал хөгжүм херекселдери кылыр шевер болгаш сыгыт-хөөмейниң тергиин күүседикчизи чораан. Ооң тоолдаарын, хөгжүм херекселдеринге чараш, кайгамчыктыг аялгалар ойнаарын дыңнаар дээш өөнге хөй чон чыглып келир чораан.
Дакпай 5 харлыг турда, авазы мөчээн. Ынчалза-даа ачазы оглун төлептиг кижи кылдыр өстүрүп кижизиткен. Оглу Дакпай чажындан-на ачазын өттүнүп, тыва хөгжүм херекселдеринге ойнап, сыгыт-хөөмейни күүседип эгелээн. 1934 чылда, оглу 13 харлыг апаарга, Чалама оглу-биле төрээн Иймезинден көжүп чоруткаш, Улуг-Хемниң Арыг- Үзүүнге күрүне ажыл-агыйынга чазаныкчы-тудугжулай бээрге, оглу кадарчылай берген. Дакпайдан аңгыда аңаа боттарының үезинде билдингир хөөмейжилер Кара-оол Тумат болгаш Андрей Чүлдүм-оол Арыг-Үзүүге чурттап турганнар. Таптыг-ла ынчан Дакпай сыгыт, хөөмейге шыңгыы белеткенип эгелээн. Аңгы-аңгы хөгжүм-херекселдери - игил, бызаанчы, дошпулуурга хостуг ойнап билир болгаш сыгыт-хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлерин күүседип эгелээн. Хой кадарып чорааш ховуга, тайгага күүселде кылыры - эгелеп чоруур хөөмейжи Дакпайга таарымчалыг болбааже. Үр үениң дургузунда шенелде кылдыр кымдан-даа ыятпайн, кымга-даа шаптыктавайн сыгыт-хөөмейни күүседип чорааш, ол улуг чедиишкиннерни чедип алган. 1938 чылда Дакпайның амыдыралынга онзагай болуушкун болган. Көдээ ишчилер бирги байырлал маевканы эрттиргеннер. Ол байырлалга Дакпай дошпулуурун туткаш, уран мергежилин хөйнүң мурнунга күүседирге, күрүне ажыл-агыйының дирекция, удуртулгазы макталдыг хүндүлел бижикти тывыскан. Салым-чаяанныг аныяк кижини ол-ла чылдың августа эскергеш, Кызылче өөредип чорудупкан.
Бижикти бичии-ле билир Дакпай хүндүс тускай курстарга өөренип, кежээлерде Шагдыр-Сүрүң аттыг клубка белткенип тургаш, уран чүүлдүң эге кокпазынче базымнарны кылып, чаа үениң байдалынга чаңчыгып эгелээн. Таптыг-ла ынчан, Дакпай көшкүн амыдыралдан долу, кайгамчыктыг уран чүүлчү амыдыралче шилчиириниң бүрүн аргаларын медереп билген чадавас. Мурнунда ооң уран чүүлүнүң дыңнакчылары дириг бойдус, төрээн чериниң делгемнери даглар болгаш дээр дыңнаар турган болза, ам Дакпай хөй-хөй көрүкчүлерниң мурнунга бараан болуп турган.
Дакпай шии бөлгүмүнү киржикчилери – Оюн Полат, Хертек Базыр-Сат, С. Ортун-оол, Кара-кыс, Максим Мунзуктар, В. Көк-оол А. Лаптан, В. Монгалбии олар-биле 1940 чылга чедир хөй аңгы шиилерге рольдарны ойнаан. Ол үеде Дакпайга орус Максим деп атты орус, тыва чоннуң найыралынга тураскаадып тыпсырга, Дакпай деп ады фамилиязы апарган. Максим орус дылды дүргени-биле шиңгээдип алган. Москвадан чалаткан И. Я. Исполневтен сцена уран чүүлүнге Максим өөренир аас-кежиктиг болган. Исполневтиң удуртулгазы-биле тыва театр училищези үндезилеттинген болгаш Дакпай ооң баштайгы сургуулдарының бирээзи болган. Театр уран чүүлүнүң талазы-биле шыырак специалист Иван Яковлевич Исполнев Максим Дакпайның салым-чаяанын «Ол шии болганынга ойнаарда, дөгей, дөмейлешкек эвес, а чаа онзагай болгаш шимчээшкиннеринге солун арга, ажыдыышкыннарны кылыр» деп үнелээр чораан.
1945 чыллда Максим Дакпай училищени тергииин эки дооскаш Хүндүлел бижик-биле шаңнаткан. Ооң диплом ажылы Мольерниң «Албадаткаш, эмчи болган» деп шиизинде Сганарельдиң ролю болур. Училищеге өөренип тургаш В. Көк-оолдуң «Хайыраан ботта» Седиптиң ролюнга база ойнаан. Бодунуң ынакшылы дээш феодалдар-биле чаныш-сыныш чок демиселге дидим болгаш чоргаар ядыы оолдуң овурун ол чедимчелиг көргүскен. Училищеге өөренип тургаш М. Дакпай хөй шиилерге ойнап, С. Токаның «Дөңгүр-оолда» – Дакпалдайның А. Островскийниң «Ядамыкта яла чок» деп шиизинде Гордей Торцовтуң, А. Фадеевтиң «Аныяк гвардиязында» Сергей Тюленинниң рольдарын ойнаан. Училищени дооскаш Тываның хөгжүм-шии театрының профессионал артизи болган.
Тываның хөгжүм-шии театрынга ажылдап турган чылдарында Максим Чаламович Дакпай чүгле актер эвес, концерттерге хөөмейжи база болур. Ол лимби, бызаанчы болгаш өске-даа тыва хөгжүм херекселдеринге тергиин эки ойнаар болгаш хөөмейниң дыңнакчыларын магададыр. Чон ону хөй кезиинде хөөмейжи деп билир турган. 1950 чылдарда амыдыралының аайы-биле Дакпай Чөөн-Хемчик районнуң Ленин аттыг колхозунче (амгы Ийме) көже бергеш, аңаа ажылдап, өөнүң ишти Кызыл-Даг чурттуг Норжук Монгушевнага таваржы берген. Максимден 10 хар биче үш уругларының авазы-биле 40 чыл кады чурттаан. Беш чыл эрткенде оларның дун кызы Чечек төрүттүнген. Норжук Монгушовна ус-шевер, үлегерлиг ие чораан. Бүдүн суурдан аңаа чагыг киирип, хөй кижилер келир турган. Үш кыстан ортуну Роза Кызыл-Даг суурда чурттап, авазының даараныр, шевер ажылының чажыттарын шиңгээдип алган ус-шеверлерниң бирээзи. Иймеге клуб эргелекчилеп ажылдап тургаш, көдээниң уран чүүлүн сайзырадырынга идекпейлиг киржип чораан. Ооң билдилиг удуртулгазы-биле республика көрүлделеринге, фестиваль болгаш конкурстарга уран чүүл бөлүү чаңгыс эвес удаа шаңналдыг черлерни ээлеп келгеннер.
Максим Чаламович тыва хөөмей сыгыттың чайыннанчак күүселдезин-биле Москвага, бүгү-российжи болгаш зона чергелиг бот-тывынгыр уран чүүлдүң көрүлделеринге хөй удаа киржип турган. 1954 чылда Максим Чаламович Москвага Бүгү - россияның бот - тывынгыр уран чүүл көрүлдезинге киришкен. 1957 чыл М. Дакпайның чогаадыкчы допчу-намдарынга онзагай чыл болган. Москвага болган аныяктар болгаш студентилерниң Бүгү - делегей фестивалының Лауреады, алдын медальдың эдилекчизи болурундан аңгыда, 1948 чылда, 10 чыл эрткенде Сат Манчакайның кайгамчык, чайыннанчак чедиишкиннерин катаптаан. Максим Дакпай москважыларны болгаш фестивалдьдың аалчыларын тыва хөөмей сыгыттың бот-тывынгыр уран чүүлү-биле таныштырган.
Ук күүселде соонда: «Ооң боостаазында кандыг илбилиг машина салып каан чүве ирги?» – деп, элдепсинип чугаалажыр турганнар. 1980 чылдарга чедир Максим Дакпайның амыдыралы, чогаадыкчы салым-чаяаны концерттер, аян-чоруктар-биле долдунган турган. Концерт бригадалары-биле ол Моол Арат Республикага, Бурят АССР-ге, Якут АССР-ге, Новосибирск болгаш Чита областарының дыка хөй хоорайлар, суурларынга чедип, тыва чонунуң уран чүүлүнүң эң ховар хевири-биле таныштырып чораан.
1970 чылдарны төнчүледир Максим Чаламовичиниң дыңнаары баксырап эгелээн. Ылаңгыя хөгжүмчү, хөөмейжиге ол болуушкун улуг аштырышкын - уран чүүлдү шуут кааптарынга чедирип болур турган. Эзирик оол душ болуп ооң кулааның дужунче шанчыпкан. Чылдар эрткен тудум Максим Чаламовичиниң дыңнаары баксырап эгелээн. Ол үеге чедир Маским Дакпай хөглүг, баштак, аажылыг турган болза, ол халаптың соонда, кижилерден оспаксыраар болгаш сценаже ында-хаая үнер турган. Ындыг чылдагаан-биле Максим Чаламович тыва национал хөгжүм херекселдерин кылып эгелээн чадавас. Бичии уруу Чеденмааның чугаазындан алырга, хомус, бызаанчы, игил болгаш дошпулуур болгаш өске-даа хөгжүм херекселдерин кылып эгелээн.
«Хөөмейниң өргээзи» деп республиканың уран чүүл школазының Ондар Коңгар-оол Борисовичиниң организастаан музейи болгаш Чадаанада Чөөн-Хемчик кожууннуң музейинде оларны делгээн. Хөгжүм херекселдери кылырынга эң-не чоок сүмелекчизи Ондар Маржымал Очурович болур. Ооң ол ийи кижи-биле найыралы сагыш-сеткилди доюлдуруп, хайындырыптар турган. Тыва уран чүүлдүң билдингир кижилери-биле Максим Чаламович чоок таныш турган. Ынчаарга, аныяк чылдарында Кара-кыс Мунзук-биле таныжар, Культураның хүндүлүг ажылдакчызы Марк Марсынмаевич Оюн-биле аажок найыралдыг. Ооң өңнүктериниң аразында аныяк салгалдың хөөмейжилери Коңгар-оол Ондар, Борис Монгуш олар база бар. Чоок төрел болгаш Максим Чаламович сүме кадып, тыва хөөмей, сыгыттың уран чажыттарын оларга айтып берип турган. Бо үеде Максим Дакпайның хөөмей-сыгытты күүседириниң уран аргаларын «Максим Дакпайның школазы» деп адаар, Тываның «барыын» кожууннарының аныяк хөөмейжилери ооң салым-чаяанын уламчылап турарлар. Күүселде талазы-биле ооң хан-төрел салгакчылары Сыдым Дадар-оолович Сендажы-биле Амыргалаар Кенденович Монгушту хамаарыштырып болур.
Дакпай тыва хөөмейниң кол аргаларын тергиин эки күүседир чораан:
Доралаңны берем, акым
Доштуг даглар четкеш келийн
Дозур-карам бээр олур,
Доңган баарым чылдып алыйн.
Тыва хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлерин ойнап күүседип тургаш, ол биче терцияга даянып, ийи үн, аяны-биле эгелээш, чоон үнден чиңге аайынче шилчип, сыгыттың ыры сөзүглелиниң эгезин кол сөстер-биле эгелээрде, чоон, азы чиңге үнге эгелээш, чиңге азы чоон үнге доозуп, уянгылыг күүседири-биле ылгалдыг болгаш кезек бүрүзүн байлак каасталга, уран-чурулгалыг, бот-тускайлаң аянныг күүседир чораан.
Максим Дакпай өөнүң ишти Норжук Монгушовна чок апаарга чедир Иймеге 1991 чылга чедир чурттаан. Амыдыралының сөөлгү хүннеринге чедир ол бирде Кызыл-Дагга, чамдыкта Кызыл-Дагга уругларының чанынга чурттап чораан.
— Ооң чогаадыкчы ажыл-ижин, дуржулгазын сонуургап, чогаадыкчы кижилер келирге, ол аажок өөрүүр. 1992 чылда Сведловскиден «Зов» киностудиязының (режиссер Т. Погорелова) бөлүү Ондар Коңгар-оол-биле келирге, ачам олурар, турар чер тыпайн, хөлзеп турган – деп, уруу Чеденмаа сактып чугаалаан, а Коңгар-оол Ондар ынчан тывалар дугайында барымдаалыг кинону тырттырганын сагынган. 1990 чылдарда Максим Чаламовичиниң дыңнаары дорайтаан болгаш ниити кадыкшыл байдалының баксыраарынга чедирген. 1999 чылдың июль 27-де, 80 харлаарынга 2 чыл четпээнде Максим Чаламович чок болган. Бот-тывынгыр салым-чаяан, актер уран чүүлүнге хандыкшылы, мергежил дуржулгазы тыва культура уран чүүлүнүң сайзыралынга төлептии бедии-биле үнелеткен. 1963 чылда РСФСР-ниң культура яамызы Бүгү Россияның көдээ уран чүүл көрүл-дезинге чедиишкиннери дээш бирги чергениң дипломун тывыскан. Ол-ла чылын Якут АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң хүндүлел бижии-биле Якутияга тыва литератураның болгаш культура кежээлеринге идекпейлиг киржилгези дээш 1964 чылда шаңнаан. 1967 чылда РСФСР-ниң Культура министерствозу совет эрге-чагырганың 50 чылдаанынга тураскааткан Бүгү-российжи уран чүүл көрүлдезиниң түңнел көргүзүүнге «Ажылчы чоннарны культурлуг хандырарынга үре-түңнелдиг ажылы дээш» деп хүндүлел бижикти аңаа тывыскан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң айтыышкыны-биле М. Ч. Дакпайга «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп атты, ооң соонда «Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи» деп атты тывыскан. «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери» деп күрүне номунга 2003 чылда мөчээн соонда, ооң адын киирген. Дакпай Максим Чаламович хөөмейниң тергиин эки күүседикчилериниң бирээзи, бүгү-российжи болгаш делегей ареназынга бот-тывынгыр уран чүүлдү делгередиринге орукту ажытканнарның бирээзи. Билдингир хөөмейжилер Хунаштаар-оол Ооржак, Маржымал Ондар, Ак-оол Кара-Сал, Кызыл-оол Санчы, Сундукай Монгуш, Максим Дакпай ХХ-ги чүс чылда тыва хөөмейниң төөгүлүг сайзыралынга көскү исти арттырып, боттарының соонга байлак, чогаадыкчы исти арттырып, Тываның радиодамчыдылгазының, Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң, делегейниң «Хөөмей» эртем төвүнүң аудиоархивинге бижимелдерни арттырып кааннар. Дакпайның бижидилгелери хөөмейге ынактарның, дыңнакчыларның сеткил сагыжын таалал, күзел-биле хандырып, эмнээшкин болгаш этнохөгжүмнүг эртем шинчилелдеринге чаңгыс эвес удаа көскү салдарны чедирип келгенин демдеглээри чугула. 1993 чылдың апрель 17-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунда 1976 чылда туттунган көдээ культура бажыңын Максим Чаламович Дакпайның ады-биле адаан.
ЧУРУКТАРДА: Дакпай Тываның хөгжүм-шии театрының артистери-биле 1957 чылда Николай, Ажыкмаа Рушевтерниң өг-бүлезинге Дакпай Максим Чаламович
Дакпай шии бөлгүмүнү киржикчилери – Оюн Полат, Хертек Базыр-Сат, С. Ортун-оол, Кара-кыс, Максим Мунзуктар, В. Көк-оол А. Лаптан, В. Монгалбии олар-биле
Максим Чаламович Ондар Конгар-оол Борисовичинин ог-булези-биле
Эрги солуннардан Чадаанада «Культура-салгал байлаа» топтун архивинден Шын солундан тывылган барымдаалыг материалды болуувустун номчукчуларынга сонуургаттывыс!
16
Рекламный баннер 728x90px center-bottom
Поделитесь новостями с жителями города
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Полезные ресурсы
Разработка -
Оставить сообщение: