Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 728x90px center-top
"Уран чүүлдүң тергииннери" деп номдан
"Уран чүүлдүң тергииннери" деп номдан
ХӨНДЕРГЕЙНИҢ АЛДАРЛЫГ СЫГЫТЧЫЗЫ
Максим МУНЗУК, РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң улустуң артизи, ”Шын” солун, 1992 чылдың август 5
«Сат Манчакайның кайгамчыктыг уран талантызы-биле 1948 чылда Тыва областың арын-нүүрүн, ат-алдарын Москвага камгалап, алдаржыдып шыдаан.»
«РСФСР-ниң девискээринге к=дээниң бот-тывынгыр уран чүүлүнүң көрүлдезин чорудар» деп доктаалын РСФСР-ниң Чазаа 1947 чылда хүлээп алган.
Ында «1948 чылдың февраль 15-те, Москва хоорайга көрүлде эгелээр» деп онзалап айыткан. Ооң соонда Культура Министерствозунга, Тыва областың культура эргелелинге айтыышкын келген турган. Ол айтыышкын езугаар чүгле 5 кижи аңаа киржир ужурлуг деп каан. Ооң-биле чергелештир Москвага болур көрүлдеге театр артизи мергежилдиг кижилер киржип болбас. Чүгле көдээ черниң бот-тывынгыр культура ажылдакчылары, национал номер күүседир кижилер киржир деп негелделиг турган.
Бо негелделерни барымдаалааш, Тыва Автономнуг областың Культура Эргелели 1947 чылдың күзүнүнде районнар төптеринге турган уран чүүлдүң бот-тывынгыр бөлгүмнериниң көрүлдезин организастап эрттирген. Ооң кол-ла сорулгазы - Москва хоорайга эгелээр Бүгү Россияның көдээ уран чүүл көрүлделеринге киржир 5 кижини шилип алыры турган. Тыва областың бүгү районнарынга эрттирген көрүл-делерден Москва чоруур ырлаптар ийикпе, хөөмейлептер кижилер бар-ла болза, янзы-бүрү чылдагааннардан ийикпе, азы ол талазы-биле мергежили кошкак, сцена культуразы билбес болгаш тускай белеткелдиг кижилер тывылбаан.
Тыва областың культура эргелели Бүгү-Россияның уран чүүл көрүлделеринге кырганнар-биле тыва театрның артистеринден улус чорудар деп шиитпирлээш, 5 кижини шилип алган. Москваже чорудар дээш областың күүскому-даа, культура эргелели-даа мындыг арганы ажыглаан. Көдээниң уран чүүлүнүң бот тывынгыр киржикчилери кылдыр көргүзер дээш, дараазында киржикчилерниё даёзызын тургускан: 1. Сат Манчакай - Чөөн-Хемчик районнуң Хөндергей көдээ Совединиң клуб эргелекчизи. Херек кырында Хөндергейге клуб-даа турбаан.2. Владимир Монгальбии - Таңды районнуң Успенка көдээ Совединиң клуб эргелекчизи, национал хөгжүм ойнаар. Клуб база херек кырында чок. 3. Оюн Лагба - Барыын-Хемчик районнуң Ээрбек көдээ клувунуң ажылдакчызы, национал хөгжүм ойнаар, база клуб чок. 4. Өргелдей - Кызыл көдээ районунуң райкүүскомунуң бижик кагар машинакчызы, ырлаар. 5. Максим Мунзук - бөлүктүң уран чүүл удуртукчузу. Бо кижилерни дөрт районнуң көдээ культура ажылдакчылары кылдыр бүрүткээш, Москва чорударынга белеткеп эгелээн турган.
1947-1948 чылдарда Тыва областың бүгү-ле районнарынга, ылаңгыя тыва чурттакчылыг районнар төптеринге безин бичии-бичии казанак клубтар безин санныг турган. Ол үеде театр артистери бистер шии, концерттерге үргүлчү ажык шөлдерге ойнап турдувус. Сууржуң чуртталганың чаа-ла кидин-түлүк \ези. Суур бүрүзүнге безин сайылгааннар чок турган. Шии, концерттерни ажык шөлдерге одаг салып алгаш, ооң чанынга тыва чонувуска бараан бооп чораан бис. 1948 чылда тыва культураның сайзырал хөгжүлдезиниң онзагай үе-чадазы болган.
ШИЛИТТИНГЕН ДӨРТ КИЖИ
Б\г\ - Россияның көдээ бот-тывынгыр уран чүүл ажылдакчыларының көрүлдези 1948 чылдың февраль 15-те, ажыттынар бетинде Москвага 3-4 хонук бурунгаар чедери-биле февраль 3-те, Кызылдан кыштың чыккылама соогунда чүък машиназынга бежелээн олурупкаш чорупкан бис. Өшкү кежи чагыларлыг-даа болза, соогун канчаар ону. Ол шагда Кызыл-биле Абакан оруун амгы бо үениң оруу ышкаш чай, кыш чок аштап турар эвес. Ол үеде Саян кырынга машина чыдыптарга, улуг харны хүүректер-биле эжип, казып-даа чордувус. Машина кырынга доңган улустарга орук аштаары кончуг эки ажыл чүве - дүрген чылыгар. Ол үеде Саян ажыр орукка өртээлдер чүгээр-ле чүве - чеде бээрге изиг суу хайнып турар, өртээл бажыңнары чылыг болур.
Абаканга чеде бээривиске, Москва чоруур чаңгыс вагон бисти бичии-ле мурнап чорупкан болган. Ол үеде «Москва-Абакан» деп чаңгыс вагон неделяда ийи катап чоруп турган. Ол үш хонгаш чоруур боорга, Москва баар демир-орук биледин садып алгаш, вокзалга үш хонук сандай кырынга олура хонгаш, Москваже чорупкан бис. Ол чорупкаш, Красноярск баар вагонувусту Ачинск хоорайга үзүп каапкаш, Красноярск хоорайже чоруй баар чүве болгай. Ачинск хоорайга чөөн чүктен келир поездиге кожар. Ону манааш 2 хонуп турувуста, «Москва-Пекин» деп поездиге бистиң вагонувусту кожупкан. Новосибирск хоорайга вагонувусту база үзе шанчып каапкаш, чоруй барган. Чүнүң-даа аайын тыпайн, вокзал даргазындан барып айтырарымга:
— Ол болза, даштыкы чурттан келген поезд-дир. Дүрген маңнаар болган ужурунда ыяш вагон кожуп болбас. Ачинск хоорайның вокзал улузу демир-орук чурумун үрээн болган ужурунда, Абакан вагонун поездиден адырып кааптар ужурга таварышты. Манаңар! Москва чоруур поездилер кайыын-даа келир болза, бис Силерге дыңнадыптар бис. «Москва-Абакан» дээн вагоннарны дедир Абаканче чорудар бис. Силер шупту пассажирлер манап олуруңар! -деп кааш, ол хевээр читкен.
НОВОСИБИРСКИГЕ ИЙИ ХОНДУВУС
Үш дугаар хүнүнде - -Биледиңер демдегледиңер! деп, чарлаптарга, дөрт эр кассага оочурлап, ээлчегге туруптувус. Владимир Монгальбии бистиё эң-не соовуста. Ооң кадында, чыккылама кыш соогунда күскү куу тоннуг, артында-ла кара шляпа бөрт кедип алган, салааларында адыр-адыр хол хаптарлыг, холунда шокарлап каан даянгыыш тудуп алган, кончуг ак хөйлеңде кара галстук багланган, шынап-ла езулуг шаандакы байларзыг, арганзымаар, танывазывыс узун куу кижи турган. В. Монгальбии ол кижиниң колдук адаа-даа четпес турган. Оочурлаан хөй улустуң артында, азыг черде шала кырында шинелин дөженгеш, кидис идиин сыртанган орус оол удуп чыткан чүве. Чаңгыс кызывыс Өргелдей зал ортузунда хамык чүү-хөөвүстү кадарып олурган:
Хеп-хенертен Владимир Монгальбии бакка-сокка орус дылга:
- Чүге оорланы бердиң? - деп, зал долдур алгыра берген. Монгальбииниң артынга турган шляпалыг узун куу кижи ооң мойнундан сегирип алгаш, боостаалай бээрге, Сат Манчакай халып келгеш, узун куу кижиниң бажын орта шанчарга, шляпазы уштунуп чаштай берген. Оон ол кижи Сат Манчакайже халып келген. Манчакай ийи эгинден сегирип алгаш, ийи будун катай теверге, база-ла шала кырында чарс ойта дүшкен чыдырда, удуп чыткан солдаттың карманындан акша уштуп ап турган кижи Манчакайже халып орда, холу-биле безин тутпайн, ол катай теверге, база-ла шала кырында ойта дүштү. Кассага оочурлаан хамык улус бистерни бүзээлей үглеп келген. Ыя аразында эдискизин алгыртпышаан, шагдаа маңнап келирге, Манчакайның ужур текпилепкен ийи кижизи бүзээлээн улусту чаза булгап үнер деп турда, үш шагдаа ол-ла дораан маңнажып келдилер. Хамык болуушкунну мен көрүп турган кижи болгаш тайылбырлап бээримге, Манчакайны, Монгальбиини, удуп чыткан солдатты, узун куу кижини, солдаттың акшазын уштуп алган кижини база мени Новосибирскиниң демир-орук вокзалының шагдаа салбырынче шуптувусту аппаргаш, болуп турган болуушкунну шуптузун тодаргайлааш, салбырның даргазы Манчакайны онзалап демдеглээш, байыр чедирген. Чүге дээрге, Монгальбиини боосталап турган куу кижи-биле удуп чыткан солдаттың акшазын уштуп алган кижи шагдааларга туттурбайн, алдырбайн турган чүве-дир. Езулуг-ла дээрбечи кижилерни тутчуп бээривиске, бистерге өөрүп четтиргенин илередип турганнары ол. Ол тудуп алган ийи кижиниң бирээзи үш паспорттуг, бирээзи ийи паспорттуг болган.
Сат Манчакайның мөге-шыыраан болгаш хүрежир аргаларын эрес-кашпагай ажыглапканы биске база кончуг дуза болган. Чүл дээрге, Новосибирскиниң демир-орук вокзалының шагдаа салбырының майор дарга баштаан ажылдакчылары, бистерни дораан Москва чоруур демир-оруктуң вагонунче боттарының албан машиналарынга эт-херекселдеривисти чүдүргеш, бир машинага боттарывысты олурткаш, бистерниң-биле байырлажып үдеп кааны биске улуг өөрүшкү болган. Бо болуушкунга чедиишкинниг болганывыс база-ла Сат Манчакайның ачызы болган чүве.
МОСКВАГА ЧЕТКЕНИВИС
1948 чылдың февраль 3-те, Кызылдан үнгеш, Москвага февраль 17-де четкен бис. Ийи хонук озалдап чеде бээривиске, шилилге комиссиязы тарай берген турган. Бистиң программавысты база көөрүн дилеп, РСФСР-ниң культура министри Зуеваның, уран чүүл ажылдакчыларының төп бажыңынче, Бүгү-Россияның бот-тывынгыр уран чүүл көрүлдезиниң удуртукчузу ССРЭ-ниң Улустуң артизи Тумановтуң адынче билдириишкин киирип тургаш, арай деп боорда, чоруувусту чогудуп алдывыс. Бистиң программавыс үш көргүзүг болгай: игил, дошпулуур, бызаанчы, лимби үделгези-биле тыва улустуң ырларын ырлаар. Бистиң үделгевис-биле Өргелдей: «Эрге-шөлээ», «Дарлашкындан үнген-не бис» деп ырларны ырлаар. Ол ышкаш кол идегеливис Сат Манчакайның сыгыртыры-ла болгай.
Уран чүүл ажылдакчыларының төп бажыңынга (ЦДРИ) бистиң үш номеривисти Туманов боду көргеш, езулуг национал күүселде-дир дээн. Ылаңгыя Сат Манчакайның сыгыртырының кайгамчыктыг онзагай болгаш элдептиг уран чүүлдүң хевири-дир деп үнелээн. Комиссияның шилип алганы Башкириядан чаңгыс хөөмейлээр кижи бар. Тыва биле Башкирияның ийи номерин катап көөрү-биле комиссияны чыылдырган.
Кежээкиниң 7 шакта уран чүүл ажылдакчыларының төп бажыңының залынга Башкирияның хөөмейлээр Исхланов деп кижизи-биле Сат Манчакайның сыгыртырын көөр дээш Туманов баштаан РСФСР-ниң культура министерствозунуң сайыды Зуева, ыраажы Л. Утесов, композитор Покрасс, А. Тарасова, тыва улустуң ырларының эртем талазы-биле шинчээчизи А. Н. Аксенов болгаш Москва консерваториязының эртем ажылдакчызы Е. В. Гиппиус дээш оон-даа өске хөй кижилер аңаа олурупкан.
Баштай Башкирияның Исхланов деп хөөмейлээр кижизин Туманов сценаже чалап үндүрүптү. Ол кижи хөө=мейлээн соонда, Туманов Манчакайны сценаже үндүрер деп баарга, Тыва областан беш кижи туруп келдивис.
— Бистиң көргүзер номеривис хөй үе-шак эжелевес, шуптузун көргүзүптерин чөпшээреп көрүңер - деп, дилээримге, олурган улустар «көөр-дүр» дижи бердилер.
Баштай тыва улустуң ырларын «Одарладып, семиртиили», «Сайыр-Аксы» деп ырларның аялгаларын Оюн Лагба - бызаанчыга, Сат Манчакай бызаанчыга, Владимир Монгальбии - лимбиге, Максим Мунзук дошпулуурга ойнап күүсеттивис. Ооң соонда «Дагын катап дарлатпас бис» «Эрге-шөлээ» деп ырларын Өргелдей күүседирге, ол-ла дөрт хөгжүм херекселдери-биле үдээн бис. Дараазында Сат Манчакайның сыгыды.
Манчакай сыгыртып үнүп кээрге, олурган улустар шуут кайгап калган. Харын-даа бот-боттарынче удур-дедир көржүп, хол часкаарынга-ла өйлешкен. Ол-ла олурган улустарның аразынга чүгле А.Н. Аксенов чааскаан хүлүмзүрүп, каттырып, арын-шырайының чазыы, чаагай кончуг өөрүшкүлүг олурган. — Эр-хей Манчакай! Эр-хей! - деп, чугааланып олурганын утпаан мен. Чүге дээрге, 40 чылдарның эгезинде-ле Тываның хөгжүм культуразын шинчилеп, өөренип каапкан болгаш сыгыт-хөөмейниң кандыг-даа хевирлерин эчизинге чедир билир болгаш улуг өөрүшкү-биле ооң көрүп олурганы билдингир. Бо көрүлде соонда залга олурган Алла Тарасова тура халып келгеш, Манчакайдан:
--Аас иштинде бир-ле хөгжүм херексели суп алган боор силер, көргүзүп көрүңерем- дээрге, хамык олурган улус чир-шоң каттыржы берди.
А.Н.Аксенов Тываның хөгжүм культуразының болгаш ылаңгыя хөөмейниң янзы-бүрү хевирлериниң дугайында, ооң онзагай байдалдарын эртем-шинчилел ажылдары-биле холбаштырып тургаш, тайылбыр чугаа кылды. Олурган улус улуг сонуургал-биле дыңнады. Бистиң-биле кады хөөмейлээн башкир Исхланов деп кижиниң дугайында чугаа-даа болбаан. Улуг көрүлде эгелей бергенде безин ол көзүлбээн. Сураан дыңнаарывыска, чана берген дээр болдулар. Баштайгы бо көрүлдениң шилилгезинге Сат Манчакай кончуг чедиишкинниг болгаш ону улам деткип, Тываның хөгжүм культуразының эртем шинчилекчизи эртемден, композитор Алексей Николаевич Аксеновтуң деткимчезиниң ачызында, бистиң үш номерлеривисти түңнел концертке киирер деп комиссия түңнел кылган. Бо дээрге, чүгле Сат Манчакайның ачызы-биле бистиң программавыс Бүгү-Россияның уран чүүл көрүлдезиниң түңнел концертинге киржир болганы ол.
(Уланчылыг)
ХӨНДЕРГЕЙНИҢ АЛДАРЛЫГ СЫГЫТЧЫЗЫ
Максим МУНЗУК, РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң улустуң артизи, ”Шын” солун, 1992 чылдың август 5
«Сат Манчакайның кайгамчыктыг уран талантызы-биле 1948 чылда Тыва областың арын-нүүрүн, ат-алдарын Москвага камгалап, алдаржыдып шыдаан.»
«РСФСР-ниң девискээринге к=дээниң бот-тывынгыр уран чүүлүнүң көрүлдезин чорудар» деп доктаалын РСФСР-ниң Чазаа 1947 чылда хүлээп алган.
Ында «1948 чылдың февраль 15-те, Москва хоорайга көрүлде эгелээр» деп онзалап айыткан. Ооң соонда Культура Министерствозунга, Тыва областың культура эргелелинге айтыышкын келген турган. Ол айтыышкын езугаар чүгле 5 кижи аңаа киржир ужурлуг деп каан. Ооң-биле чергелештир Москвага болур көрүлдеге театр артизи мергежилдиг кижилер киржип болбас. Чүгле көдээ черниң бот-тывынгыр культура ажылдакчылары, национал номер күүседир кижилер киржир деп негелделиг турган.
Бо негелделерни барымдаалааш, Тыва Автономнуг областың Культура Эргелели 1947 чылдың күзүнүнде районнар төптеринге турган уран чүүлдүң бот-тывынгыр бөлгүмнериниң көрүлдезин организастап эрттирген. Ооң кол-ла сорулгазы - Москва хоорайга эгелээр Бүгү Россияның көдээ уран чүүл көрүлделеринге киржир 5 кижини шилип алыры турган. Тыва областың бүгү районнарынга эрттирген көрүл-делерден Москва чоруур ырлаптар ийикпе, хөөмейлептер кижилер бар-ла болза, янзы-бүрү чылдагааннардан ийикпе, азы ол талазы-биле мергежили кошкак, сцена культуразы билбес болгаш тускай белеткелдиг кижилер тывылбаан.
Тыва областың культура эргелели Бүгү-Россияның уран чүүл көрүлделеринге кырганнар-биле тыва театрның артистеринден улус чорудар деп шиитпирлээш, 5 кижини шилип алган. Москваже чорудар дээш областың күүскому-даа, культура эргелели-даа мындыг арганы ажыглаан. Көдээниң уран чүүлүнүң бот тывынгыр киржикчилери кылдыр көргүзер дээш, дараазында киржикчилерниё даёзызын тургускан: 1. Сат Манчакай - Чөөн-Хемчик районнуң Хөндергей көдээ Совединиң клуб эргелекчизи. Херек кырында Хөндергейге клуб-даа турбаан.2. Владимир Монгальбии - Таңды районнуң Успенка көдээ Совединиң клуб эргелекчизи, национал хөгжүм ойнаар. Клуб база херек кырында чок. 3. Оюн Лагба - Барыын-Хемчик районнуң Ээрбек көдээ клувунуң ажылдакчызы, национал хөгжүм ойнаар, база клуб чок. 4. Өргелдей - Кызыл көдээ районунуң райкүүскомунуң бижик кагар машинакчызы, ырлаар. 5. Максим Мунзук - бөлүктүң уран чүүл удуртукчузу. Бо кижилерни дөрт районнуң көдээ культура ажылдакчылары кылдыр бүрүткээш, Москва чорударынга белеткеп эгелээн турган.
1947-1948 чылдарда Тыва областың бүгү-ле районнарынга, ылаңгыя тыва чурттакчылыг районнар төптеринге безин бичии-бичии казанак клубтар безин санныг турган. Ол үеде театр артистери бистер шии, концерттерге үргүлчү ажык шөлдерге ойнап турдувус. Сууржуң чуртталганың чаа-ла кидин-түлүк \ези. Суур бүрүзүнге безин сайылгааннар чок турган. Шии, концерттерни ажык шөлдерге одаг салып алгаш, ооң чанынга тыва чонувуска бараан бооп чораан бис. 1948 чылда тыва культураның сайзырал хөгжүлдезиниң онзагай үе-чадазы болган.
ШИЛИТТИНГЕН ДӨРТ КИЖИ
Б\г\ - Россияның көдээ бот-тывынгыр уран чүүл ажылдакчыларының көрүлдези 1948 чылдың февраль 15-те, ажыттынар бетинде Москвага 3-4 хонук бурунгаар чедери-биле февраль 3-те, Кызылдан кыштың чыккылама соогунда чүък машиназынга бежелээн олурупкаш чорупкан бис. Өшкү кежи чагыларлыг-даа болза, соогун канчаар ону. Ол шагда Кызыл-биле Абакан оруун амгы бо үениң оруу ышкаш чай, кыш чок аштап турар эвес. Ол үеде Саян кырынга машина чыдыптарга, улуг харны хүүректер-биле эжип, казып-даа чордувус. Машина кырынга доңган улустарга орук аштаары кончуг эки ажыл чүве - дүрген чылыгар. Ол үеде Саян ажыр орукка өртээлдер чүгээр-ле чүве - чеде бээрге изиг суу хайнып турар, өртээл бажыңнары чылыг болур.
Абаканга чеде бээривиске, Москва чоруур чаңгыс вагон бисти бичии-ле мурнап чорупкан болган. Ол үеде «Москва-Абакан» деп чаңгыс вагон неделяда ийи катап чоруп турган. Ол үш хонгаш чоруур боорга, Москва баар демир-орук биледин садып алгаш, вокзалга үш хонук сандай кырынга олура хонгаш, Москваже чорупкан бис. Ол чорупкаш, Красноярск баар вагонувусту Ачинск хоорайга үзүп каапкаш, Красноярск хоорайже чоруй баар чүве болгай. Ачинск хоорайга чөөн чүктен келир поездиге кожар. Ону манааш 2 хонуп турувуста, «Москва-Пекин» деп поездиге бистиң вагонувусту кожупкан. Новосибирск хоорайга вагонувусту база үзе шанчып каапкаш, чоруй барган. Чүнүң-даа аайын тыпайн, вокзал даргазындан барып айтырарымга:
— Ол болза, даштыкы чурттан келген поезд-дир. Дүрген маңнаар болган ужурунда ыяш вагон кожуп болбас. Ачинск хоорайның вокзал улузу демир-орук чурумун үрээн болган ужурунда, Абакан вагонун поездиден адырып кааптар ужурга таварышты. Манаңар! Москва чоруур поездилер кайыын-даа келир болза, бис Силерге дыңнадыптар бис. «Москва-Абакан» дээн вагоннарны дедир Абаканче чорудар бис. Силер шупту пассажирлер манап олуруңар! -деп кааш, ол хевээр читкен.
НОВОСИБИРСКИГЕ ИЙИ ХОНДУВУС
Үш дугаар хүнүнде - -Биледиңер демдегледиңер! деп, чарлаптарга, дөрт эр кассага оочурлап, ээлчегге туруптувус. Владимир Монгальбии бистиё эң-не соовуста. Ооң кадында, чыккылама кыш соогунда күскү куу тоннуг, артында-ла кара шляпа бөрт кедип алган, салааларында адыр-адыр хол хаптарлыг, холунда шокарлап каан даянгыыш тудуп алган, кончуг ак хөйлеңде кара галстук багланган, шынап-ла езулуг шаандакы байларзыг, арганзымаар, танывазывыс узун куу кижи турган. В. Монгальбии ол кижиниң колдук адаа-даа четпес турган. Оочурлаан хөй улустуң артында, азыг черде шала кырында шинелин дөженгеш, кидис идиин сыртанган орус оол удуп чыткан чүве. Чаңгыс кызывыс Өргелдей зал ортузунда хамык чүү-хөөвүстү кадарып олурган:
Хеп-хенертен Владимир Монгальбии бакка-сокка орус дылга:
- Чүге оорланы бердиң? - деп, зал долдур алгыра берген. Монгальбииниң артынга турган шляпалыг узун куу кижи ооң мойнундан сегирип алгаш, боостаалай бээрге, Сат Манчакай халып келгеш, узун куу кижиниң бажын орта шанчарга, шляпазы уштунуп чаштай берген. Оон ол кижи Сат Манчакайже халып келген. Манчакай ийи эгинден сегирип алгаш, ийи будун катай теверге, база-ла шала кырында чарс ойта дүшкен чыдырда, удуп чыткан солдаттың карманындан акша уштуп ап турган кижи Манчакайже халып орда, холу-биле безин тутпайн, ол катай теверге, база-ла шала кырында ойта дүштү. Кассага оочурлаан хамык улус бистерни бүзээлей үглеп келген. Ыя аразында эдискизин алгыртпышаан, шагдаа маңнап келирге, Манчакайның ужур текпилепкен ийи кижизи бүзээлээн улусту чаза булгап үнер деп турда, үш шагдаа ол-ла дораан маңнажып келдилер. Хамык болуушкунну мен көрүп турган кижи болгаш тайылбырлап бээримге, Манчакайны, Монгальбиини, удуп чыткан солдатты, узун куу кижини, солдаттың акшазын уштуп алган кижини база мени Новосибирскиниң демир-орук вокзалының шагдаа салбырынче шуптувусту аппаргаш, болуп турган болуушкунну шуптузун тодаргайлааш, салбырның даргазы Манчакайны онзалап демдеглээш, байыр чедирген. Чүге дээрге, Монгальбиини боосталап турган куу кижи-биле удуп чыткан солдаттың акшазын уштуп алган кижи шагдааларга туттурбайн, алдырбайн турган чүве-дир. Езулуг-ла дээрбечи кижилерни тутчуп бээривиске, бистерге өөрүп четтиргенин илередип турганнары ол. Ол тудуп алган ийи кижиниң бирээзи үш паспорттуг, бирээзи ийи паспорттуг болган.
Сат Манчакайның мөге-шыыраан болгаш хүрежир аргаларын эрес-кашпагай ажыглапканы биске база кончуг дуза болган. Чүл дээрге, Новосибирскиниң демир-орук вокзалының шагдаа салбырының майор дарга баштаан ажылдакчылары, бистерни дораан Москва чоруур демир-оруктуң вагонунче боттарының албан машиналарынга эт-херекселдеривисти чүдүргеш, бир машинага боттарывысты олурткаш, бистерниң-биле байырлажып үдеп кааны биске улуг өөрүшкү болган. Бо болуушкунга чедиишкинниг болганывыс база-ла Сат Манчакайның ачызы болган чүве.
МОСКВАГА ЧЕТКЕНИВИС
1948 чылдың февраль 3-те, Кызылдан үнгеш, Москвага февраль 17-де четкен бис. Ийи хонук озалдап чеде бээривиске, шилилге комиссиязы тарай берген турган. Бистиң программавысты база көөрүн дилеп, РСФСР-ниң культура министри Зуеваның, уран чүүл ажылдакчыларының төп бажыңынче, Бүгү-Россияның бот-тывынгыр уран чүүл көрүлдезиниң удуртукчузу ССРЭ-ниң Улустуң артизи Тумановтуң адынче билдириишкин киирип тургаш, арай деп боорда, чоруувусту чогудуп алдывыс. Бистиң программавыс үш көргүзүг болгай: игил, дошпулуур, бызаанчы, лимби үделгези-биле тыва улустуң ырларын ырлаар. Бистиң үделгевис-биле Өргелдей: «Эрге-шөлээ», «Дарлашкындан үнген-не бис» деп ырларны ырлаар. Ол ышкаш кол идегеливис Сат Манчакайның сыгыртыры-ла болгай.
Уран чүүл ажылдакчыларының төп бажыңынга (ЦДРИ) бистиң үш номеривисти Туманов боду көргеш, езулуг национал күүселде-дир дээн. Ылаңгыя Сат Манчакайның сыгыртырының кайгамчыктыг онзагай болгаш элдептиг уран чүүлдүң хевири-дир деп үнелээн. Комиссияның шилип алганы Башкириядан чаңгыс хөөмейлээр кижи бар. Тыва биле Башкирияның ийи номерин катап көөрү-биле комиссияны чыылдырган.
Кежээкиниң 7 шакта уран чүүл ажылдакчыларының төп бажыңының залынга Башкирияның хөөмейлээр Исхланов деп кижизи-биле Сат Манчакайның сыгыртырын көөр дээш Туманов баштаан РСФСР-ниң культура министерствозунуң сайыды Зуева, ыраажы Л. Утесов, композитор Покрасс, А. Тарасова, тыва улустуң ырларының эртем талазы-биле шинчээчизи А. Н. Аксенов болгаш Москва консерваториязының эртем ажылдакчызы Е. В. Гиппиус дээш оон-даа өске хөй кижилер аңаа олурупкан.
Баштай Башкирияның Исхланов деп хөөмейлээр кижизин Туманов сценаже чалап үндүрүптү. Ол кижи хөө=мейлээн соонда, Туманов Манчакайны сценаже үндүрер деп баарга, Тыва областан беш кижи туруп келдивис.
— Бистиң көргүзер номеривис хөй үе-шак эжелевес, шуптузун көргүзүптерин чөпшээреп көрүңер - деп, дилээримге, олурган улустар «көөр-дүр» дижи бердилер.
Баштай тыва улустуң ырларын «Одарладып, семиртиили», «Сайыр-Аксы» деп ырларның аялгаларын Оюн Лагба - бызаанчыга, Сат Манчакай бызаанчыга, Владимир Монгальбии - лимбиге, Максим Мунзук дошпулуурга ойнап күүсеттивис. Ооң соонда «Дагын катап дарлатпас бис» «Эрге-шөлээ» деп ырларын Өргелдей күүседирге, ол-ла дөрт хөгжүм херекселдери-биле үдээн бис. Дараазында Сат Манчакайның сыгыды.
Манчакай сыгыртып үнүп кээрге, олурган улустар шуут кайгап калган. Харын-даа бот-боттарынче удур-дедир көржүп, хол часкаарынга-ла өйлешкен. Ол-ла олурган улустарның аразынга чүгле А.Н. Аксенов чааскаан хүлүмзүрүп, каттырып, арын-шырайының чазыы, чаагай кончуг өөрүшкүлүг олурган. — Эр-хей Манчакай! Эр-хей! - деп, чугааланып олурганын утпаан мен. Чүге дээрге, 40 чылдарның эгезинде-ле Тываның хөгжүм культуразын шинчилеп, өөренип каапкан болгаш сыгыт-хөөмейниң кандыг-даа хевирлерин эчизинге чедир билир болгаш улуг өөрүшкү-биле ооң көрүп олурганы билдингир. Бо көрүлде соонда залга олурган Алла Тарасова тура халып келгеш, Манчакайдан:
--Аас иштинде бир-ле хөгжүм херексели суп алган боор силер, көргүзүп көрүңерем- дээрге, хамык олурган улус чир-шоң каттыржы берди.
А.Н.Аксенов Тываның хөгжүм культуразының болгаш ылаңгыя хөөмейниң янзы-бүрү хевирлериниң дугайында, ооң онзагай байдалдарын эртем-шинчилел ажылдары-биле холбаштырып тургаш, тайылбыр чугаа кылды. Олурган улус улуг сонуургал-биле дыңнады. Бистиң-биле кады хөөмейлээн башкир Исхланов деп кижиниң дугайында чугаа-даа болбаан. Улуг көрүлде эгелей бергенде безин ол көзүлбээн. Сураан дыңнаарывыска, чана берген дээр болдулар. Баштайгы бо көрүлдениң шилилгезинге Сат Манчакай кончуг чедиишкинниг болгаш ону улам деткип, Тываның хөгжүм культуразының эртем шинчилекчизи эртемден, композитор Алексей Николаевич Аксеновтуң деткимчезиниң ачызында, бистиң үш номерлеривисти түңнел концертке киирер деп комиссия түңнел кылган. Бо дээрге, чүгле Сат Манчакайның ачызы-биле бистиң программавыс Бүгү-Россияның уран чүүл көрүлдезиниң түңнел концертинге киржир болганы ол.
(Уланчылыг)
21
Рекламный баннер 728x90px center-bottom
Поделитесь новостями с жителями города
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Полезные ресурсы
Разработка -
Оставить сообщение: