Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 728x90px center-top
"Уран чүүлдүң тергииннери" деп номдан (Төнчүзү. Эгези мурнунда)
"Уран чүүлдүң тергииннери" деп номдан (Төнчүзү. Эгези мурнунда)
ХӨНДЕРГЕЙНИҢ АЛДАРЛЫГ СЫГЫТЧЫЗЫ
Максим МУНЗУК, РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң улустуң артизи, ”Шын” солун, 1992 чылдың август 5
ТҮҢНЕЛ КОНЦЕРТКЕ КИРИШКЕНИВИС
1948 чылдың февраль 27-де, Москваның Улуг театрынга Бүгү-Россияның көдээ бот-тывынгыр уран чүүл ажылдакчыларының көрүлдезиниң түңнел концертинге киришкен бис. Аңаа бистиң \ш күүселдевис кирген. Адактың соонда, Сат Манчакайның сыгыдын салып үндүрүптеривиске, залда көрүкчү чоннуң адыш часкаашкыны шуут-ла уттундурбас, караамга көстүп, кулаамда дыңналып чоруур болгаш Сат Манчакайның овур-хевири Москваның Улуг театрының сценазында ам-даа сыгыртып турган ышкаш бүгү назынымда сагындырып чоруур.
Сат Манчакайның сыгыдын көрүкчүлер үш катап дилээн. /ш дугаарында Сат Манчакай сценага үнүп кээрде, игилин эгин кырынга салгаш, үделге чокка бут кырынга туруп алгаш, чаңгыс боду сыгыртып эгелээрге, залда көрүкчүлер шуптузу тура халып келгеш, хол часкап турда, шуут кайгамчык. Ол үениң чазак, намның Сталин баштаан баштыңчылары, чазак ложазында туруп алган хол часкап турганын база көрүп турдувус. /ш дугаар үнгеш, сыгыртып турда, хенертен ортаакы супер көжеге ажыттына бээрге, Манчакайның артында Рязань областың 500 ажыг кижи киржикчилиг ниити ыры бөлүү турупкан турза-даа, Манчакайның сыгыртыры кедерей берген. Артында турган хор (ниити ыры) Сат Манчакайның сыгыдының доостурун манап турганы элдептиг болуушкун болган.
Ынчалза-даа Манчакай девидеп, дүвүревээн-даа, мөгүдеп сүртевээн-даа, тергиин эки сыгырткаш, эвилең чараш езулааш, тускай черже үнүп келгеш, ам кээп изиргенип, мөгүдеп, сүртээн олурда, Туманов маңнап келгеш, Манчакайны куспактап, ошкап-чыттап, байыр чедирип, амырап турда, канчаар боор ону. Шынап-ла бистерниң база өөрүп, амыраанывысты кандыг дээр боор. Кайгамчык-ла солун болган. Бистерниң шуптувуска байыр чедиргеш, Туманов Бүгү-Россия көрүлдезиниң уран чүүл удуртукчузу:
— Тыва областың төлээлекчилери көрүлдениң тускай программазынга кирер силер, концерт программазын тускайлап бээр бис — дээш чоруур деп турда, композитор Алексей Аксенов-биле «Ээлдек шыңгырааш» деп тыва танцының автору Анатолий Васильевич Шатин башкыларывыс база чедип келген. Туманов Тыва дугайында бистиң башкыларывыс-биле, ылаңгыя сыгыт-хөөмейниң дугайында дыка-ла үр чугаалашканнар.
А. Н. Асксенов-биле А.В. Шатин тыва чоннуң ниити культуразын болгаш ыры-хөгжүмүн, ылаңгыя сыгыт-хөөмей талазы-биле ооң янзы-бүрү хевирлериниң байдалын дыка-ла тайылбырлааннар.
— Бо хире ийи-үш удаа катап-катап көрүкчүлер мурнунга үнүп, улаштыр-улаштыр сыгыртып тургаш туруптуңар бе? - деп, Туманов айтырды.
— Мен бичиимден эгелеп сыгыртып келген болгаш өөренип калган мен, меңээ бергедээр чүве черле чок, улаштыр-улаштыр сыгыртырга, боостаага улам эки апаар... – деп, Манчакай харыылады.
— Ам-даа болза, сыгыртып болур силер бе?
--Болбайн канчаар — дээш, к\ж\р Манчак база катап сала каапкан. Шынап-ла, үнүнүң эткири дам-на барган ышкаш болду.
ТУСКАЙ ПРОГРАММА
Алтай крайдан малчын ашак ырлавышаан, допшулуур ойнаарга, оозунуң кырында танцылап турар «ойнаарак» өшкүлүг болган. Башкириядан келген шоор ойнаар кадарчы ашак база-ла солун. Тывадан Манчакай баштаан бистиң номерлеривис кирген. Хакасиядан чадаган ойнаар кадарчы ашак, ырлаан. Тула областан таңныыл ашак орус улустуң бурунгу «Волынка» дээр үрүп каан сыңый-биле ойнаарга, оглунуң оглу 12 харлыг Женя деп бичии оол ырлаарга, мырыңай кайгамчык чараш солун. Нанайларның национал округундан «Нанай хүреш» дээр танцыны ийи ойнааракты ооргазынга шарып алгаш, чаңгыс кижи танцылаар. Якут АССР-ден аңчы аныяк уруг шуут кайгамчыктыг, солун хамык аңнар, куштар үннери өттүнүп, ырлаар, мырыңай онзагай солун үннер үнгүлеп келир, кижи кайгаар.
Бо республикалар, крайлар, областар болгаш национал округтар чаңгыс болган бис. Улуг көрүлде төнген соонда, Москвага 20 ажыг хонукта барык-ла ай чыгам хүннүң-не ийи, үш концерттерни Москваның, ынчаарда «ЗИС» деп турган заводтан эгелээш, фабрика-заводтарга, өөредилге болгаш албан, бүдүрүлге черлеринге база Москва областың колхоз, совхозтарынга, фермаларынга концерттер көргүскеш, март төнчүзүнде Тывавыска чанып келген бис.
Черле ынчаш Бүгү-Россияның бо эрткен уран чүүл көрүлдези кончуг-ла солун болган. Сат Манчакайның Москва көрүкчүлерин кайгадыр сыгыртып турганы ам-даа кулаамда дыңналып чоруур.
САТ МАНЧАКАЙ БЕЛЕКЕЕВИЧ
Сат Манчакай Белекеевич 1915 чылдың ноябрь 5-те, Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунга арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ол бодунуң күш-ажылчы намдарын бичии 16 харлыг тургаш-ла хөөмей, сыгыт талазы-биле салым-чаяанныы илереп, бодунуң төрээн суурунуң 7 чыл школазынга 1934 чылдан 1964 чылга чедир үзүктел чок 30 чылдарның дургузунда күш-ажыл, хөгжүм, күш-культура башкылап, интернаттың кижизидикчи башкызы болуп ажылдап чораан.
Манчакай Белеккевич көдээ суурга аныяктарның уран чүүл талазы-биле онзагай удуртукчузу, бодунуң бойдус чаяаган кайгамчыктыг талантызы-биле бодунче оларны сорунзалап, суурнуң кожууннуң кандыг-даа концерттеринге көрүлделеринге сыгыт-хөөмейни бараалгатпышаан, хылдыг хөгжүм бөлгүмүн удуртуп, өөредип чораан. Ооң удуртулгазы-биле Х=ндергей школазы, сууру тос чыл улаштыр Чөөн-Хемчик кожуунга уран чүүл көрүлдезинге бирги черни ээлеп келгеннер.
Манчакай Белеккевич бодунуң уран талантызын 1948 чылда Москва хоорайга чедип, Иосиф Виссарионович Сталинниң мурнунга хөөмейин бараалгадып бээрге, улуг Чазак баштыңы боду туруп келгеш, адыш часкап хүлээп алганы, Тываның хөөмей-сыгыт талазы-биле ат-сураан алдаржытканнарның бирээзи болуп, төөгүге арткан.
Сат Белекеевич «Тыва кижи — х==мей-сыгыт каргырааның бойдус чаяаган ховар салымныының эдилекчизи» деп чүүлдү бадыткап, ооң сайзыраарынга улуг салдарны чедирген. Башкының ол уран-чүүлге чаяалгазы, сундулуу ажы-төлүнге, арат чонунга, чер чуртунга ынак, ак-көк Тывазынга кезээ мөңгеде тураскаал болгаш \легер чижек бооп арткан, артар-даа ужурлуг.
Сат Манчакай ийи уругларның төлептиг адазы. Улуг уруу Зоя Манчакаевна Өвүрнүң Хандагайтыга улус судунуң секретарынга үр чылдарда ажылдааш, кадыының байдалы-биле чырык черден чарлып чоруткан. Ийиги уруу Тевек Валентина Манчакаевна Барыын-Хемчик кожууннуң төп эмнелгезинге хөй чылдарда ажылдааш, амгы үеде Кызыл хоорайда ажылдап чурттап чоруур. Ол төрээн суурунга, төрел чонунга чоргаарланып, ачазының ады-биле Хөндергейниң көдээ культура бажыңынга аалдап кээп, ол культура одаа, бажыңынга материалдыг дузаны доктаамал көргүзүп чоруур.
Улуг хөөмейжи Манчакай Белекеевичиниң чырыткылыг адынга тураскааткан, ооң адын эдилээн культура бажыңы Чөөн-Хемчик кожуунда эки ажылдыг клубтарның санынга кирип, 2006 чылда ол оран-бажыңның туттунганындан бээр 60 чыл оюн, 2007 чылда алдарлыг хөөмейжиниң 90 харлаанынга кожуун чергелиг хөөмей көрүлдезин эрттирип, төөгүзүн чыып, «Хөндергей салым-чаяанныг кижилери-биле байлак болгаш хөөмейжиниң архив фондузунда видеобижимелди, ооң портрет, чуруктарын көскү аскан. Чадаана хоорай девискээринде «Культура салгал байлаа» төптүң салбыры кылдыр архивин чыып эгелээн черлерниң бирээзи апарган. Чаңгыс чер чурттуглары улуг өгбезин алгап, мактап, ооң өөредии-биле делегей чергелиг уран-талантылыглар Хөндергейден бо хүннерде-даа үнүп, ыры-шоору, хөөмей-сыгыды, эртем-билии-биле сыгыт хөөмейни баштай-ла аңгы-аңгы чоннарга сонуургадып көргүскен өгбезиниң изи-биле алдаржыдып чоруурлар.
Бо чүүлдү парлалгага белеткеп тургаш, Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының барымдаалыг документилерин көдүрүп номчукчуларга таныштырары чугула деп көрген бис. Ынчангаш Чөөн-Хемчик район Совединиң күүсекчи комитединиң документизин чара парлаар ужурга таварыштым.
ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
ДЗУН-ХЕМЧИКСКОГО РАЙОННОГО СОВЕТА
НАРОДНЫХ ДЕПУТАТОВ
РЕШЕНИЕ
от 9 июля 1991 г. Чадан №125
«О присвоении СДК с Х=ндергей имени Сат Манчакай»
Исполнительный комитет Дзун-Хемчикского районного Совета народных депутатов РЕШИЛ:
1. Присвоить сельскому Дому культуры с. Х=ндергей с 1 августа 1991 года Сат Манчакая
Председатель исполнительного комитета Донгак М. Б
Управ. Делами исполнительного комитета Шунней К. А.
«БАКСЫРАВАС УРУГ БООР МЕН»
Эргеп МОНГУШ, 1995 чыл. «Шын», Чадаанада «Культура салгал байлаа» төптүң шыгжавыр фондузундан
Амыдыралга кандыг-бир өңгүр чараш чүүлдерни тургуза кагылаптар кайгамчык салым-чаяанныг кижилер тургулаар. Ындыг кижилерниң бирээзинге бодунуң үезиниң база бир тулган сыгытчызы чораан Сат Манчакайны хамаарыштырып болур. Ооң төрүттүнгеш өскен чурту - ырда кирген хөлчок чараш Хөндергей. Хөндергейниң аржаан кара суун ижип, арыг-чаагай агаарын тынып, арбай тараазын соктап чип өскен эр-ле болгай.
Бестиг-Кара аксында эрги кыштаг орну бар. Аңаа Сат Төрежик дээр кедергей хөөремик ашак чурттап чораан. Ол кышкы кежээлерде аалдың бичии оолдарын өөнге чыып алгаш, оларга кажык аттырып, даалыладып, ырладып, хөөмейледип тура хонар турган. Ол өгге бир онзагай чүве - Манчакай-биле Анчаттың сыгыртыры. Иелээ кожа олургулапкаш, чарыштыр бадырыптарга, кайгамчык-ла эткир боостааларлыг оолдар турган. Манчакай ынчан-на “ баксыравас уруг боор мен” - деп, сыгыртыр кижи. А Анчат бичии кижи болгаш ону өттүнер турган. Мен солун чогаалды-даа, чараш күүселдени-даа эки аъттың хаадаңма чоруунга дөмейлей бээр кижи мен. Ынчан ол ийи эрниң ындынныг сыгыдын дыңнааш, тулган суг-чыраа, ийи кончуг куштама аъттарның чүстүг сиген сый баспайн, чүзүн-бүрүн чыраалап-ла орган ышкаш кылдыр сактып кээр мен. Үннер бир аай, барып-барып бадып кээп-ле турган-даа ышкаш кылдыр сагындырар.
--Эх, күжүр оолдарның боостааларын аа! Аастарын ажарга-ла, боттары эдип орар! Башкы харда Сыынныг Дөңгүлдүң аныяк сыыннары-ла! - дигилеп, Төре ашак хөлчок-ла хөөрегилээр кижи.
--Ам кажык адар-дыр, оолдар. Ооң соонда быдаалап, шайлап алгаш, ам ындынналдыр салып орар силер. Бо ийи сыгытчыларны Төре ашак мынчаар үнелээр чүве:
--Үнүнүң делгем болгаш хостуг болур талазы-биле Анчат онзаланыр-дыр. Дыңнап көрүңер даан, өйлеп олурар. Ынчалза-даа ам-даа чаш болгаш ындыг боор, боостаазы эки хөнүвээн-дир. Алыс үнү хөнүп, четчип келген болгаш ындыг боор, Манчакайның үнүнүң арыы, хоюу кедергей-дир. Ол үнде хензиг-даа шедиргеленчек холуксаа чок, ак сүттүң хоюуу дег арыг-дыр! - деп Төре ашактың хөөреп органын каш-даа дыңнаан мен.
Төре ашак бо оолдарга канчаар, кандыг аялга-биле сыгыртырын, өкпеден үнген хейни канчаар өйлеп чарыгдаарын бо-ла сүмелээн орар кижи. Оозун бодаарга, Сат Манчакайның сыгыт талазы-биле сүмелекчизи Төрежик ашак ол ийин.
Багай чүве чүл дээрге, бөрү аглаан улус-биле кады чер хонуп чорааш, доң кыжын соокка алыскаш, Анчаттың чок апарганы. Чораан болза, та кандыг кайгамчык сыгытчы тургай аан! А Манчакай Москвага чедир сыгырткан болгай. Чаңгыс шөлк хемчигештен - Бестиг-Карадан ийи онзагай сыгытчыларның өзүп үнгенин кижи ам бодап чоруурга, база ужурлуг болгу дег. Хемниң агаарында бе, суунда бе, айында бе, безинде бе? Азы ында чоннуң омаанда бе, хөглүүнде бе? Сат Белеккеевич Манчакай шынап-ла, кедергей арыг, хоюг болгаш өткүт үннүг сыгытчы чораан. Ооң үнүнде кулакка арай кадыг дыңналыр бичии-даа эрбен, шедирге чок. Ооң сыгыдын дыңнаарга, кулакка тааланчыг, чүрекке өөрүнчүг болгаш ооң-биле кады кижиниң сеткилинге аажок уян хөөн, национал чоргаарал төр\ттүнер. Дыңнакчы боду-ла Тываның карак четпес ак-көк делгемнеринге ужугуп, кылыйтып орган ышкаш кыннып келир — эки сыгыт кижини ол хире хей-аът киирер.
Сат Манчакай тыва сыгыттың кончуг чараш нарын хевирин бир-ле дугаар ажыткаш, ону боду тергиин эки күүсеткен. Хөгжүм херекселдери шансы, допшулуур бодунуң херекселдеринге аяннаштыр ойнавышаан, орта чараш ырны «согажалааш» сыгыртыры дээрге, амыр эвес херек. Сыгытчының бо чараш күүселдезиниң пластинкалары тараан соонда, сыгыт күүселдезиниң мындыг нарын хевири бүгү Тывага нептерээн дизе, частырыг эвес болгу дег.
Манчакайның мурнунда база алдарлыг сыгытчылар чоргулаан. Олардан бир дугаар пластинкага үнүн тырттырган сыгытчы Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана чурттуг хөөмейлээр Комбу. Ооң пластинкада сыгыдын каш-даа катап дыңнаан мен. База тергиин сыгытчы турган, ынчалза-даа ыры болгаш хөгжүм үделгези чокка, анаа-ла сыгыртып чораан - даа ышкаш чүве ийин. Тодаргай билбес мен. Хөндергей улузунуң чугаазы-биле алырга, Хөөмейлээр Комбуну Сат Манчакайның даайы дижири база солун.
Манчакай - биле кады ойнап, сыгыртып чораан бир алдарлыг тыва сыгытчы - Максим Дакпай болуру маргыш чок. Ынчалза-даа олар бот-боттарынга көңгүс дөмейлешпестер. Максим Дакпайның аяалгазы болгаш күүседир аяны-биле ойнап чоруур сыгытчылар хөй болбайн аан, ынчалза-даа мен, Сат Манчакайны бижип турар болганымда, ооң дугайында чугааны уламчылаайн.
Сат Белекеевич элээн үе иштинде Хөндергей школазынга кижизидикчи башкы болуп ажылдап чораан. Бир-ле чугаа кадында, Сат Манчакай дугайында хөөрежи бердивис:
— Хөндергей интернадынга хөй-ле сургуул чурттап турган бис. Ынчан Сат Белекеевич бистиң кижизидикчи башкывыс чүве. Ол чамдык кежээлерде допшулуурун тудуп алган келир. Башкывыс кайы-ла өрээлде сыгырты берген болдур, бис, оолдар, уруглар, шуптувус ол өрээлге баскылажып каа дег сырлып алган келир бис. Белекеевич ойнап ооң үнү ч\гле тааланчыг эвес, а боду безин чараш, чазадак апаар кижи боор. Допшулуур, аңгы хөгжүм херексели эвес, ооң кара аайындан эртпес, мага-боду-биле тудуш, бир мөчүзү ышкаш апаар, ынчаарга, сыгыттың аялгазы-даа уран салааларның ужугары-даа каң хылдыг допшулуурнуң дүлгээзинниг өткүт үнү-даа чаңгыс аай, чаңгыс аялгага чаңгыс шимчээшкинге каттыжып келир.
— Башкывыстың мындыг тааланчыг сыгыдын дыңнаар дээш, удуурун безин уттупкаш, «Ам-даа башкы! Күжүр башкы! Оода ам чаңгыс-ла катап сыгыртып берип көрүңерем! -дижип, дилеп туруп бээр бис - деп, чогаалчы Василий Борахоевич Монгуш бодунуң башкызын сактып, улуг магадал болгаш сеткил ханыышкын-биле чугаалап олурар.
«Баксыравас чүңдел дизе, баштап турар партиямда» дээр шүлүк тургузуу чараш, утказы ханы ырыны ол боду чогаадып алган хевирлиг ийин.
- Үженги чылдарның ортаа үезинде-ле ынчаар ырлап, сыгыртып чораан кижи. Бо хүннерде алдарлыг сыгытчыларның аян-хевирин хандыр өөренип көөр чүве болза, оларның хөй кезииниң Манчакайдан үлегерлеп ап, ону өттүнгени тодаргай. Ол дугайын чамдык биче сеткилдиг сыгытчылар боттары-ла солуннарга бижип, алдарлыг сыгытчыга өөрүп четтиргенин илередип чорааннар.
«Хой кадарып чорааш келиримге, кады чыдар кожавыс өгде бир-ле кижи ындынналдыр сыгыртып турар. Маңнап чеде бээримге, Сат Манчакайның үнүн тырттырган пластинка патефонда сыгыртып тур. Сыгытчының өткүт үнүн ынчан магадаан мен. Ооң соонда ону кызып өттүнүп чорааш, сыгыртып өөрени берген мен» деп Өвүр чурттуг, бир сыгытчының бижээн чүүлүн «Шын» солундан шагда-ла номчаан мен ийин.
Амгы үениң база бир тергиин сыгытчызы Ооржак Хунаштаар-оолдуң « Сыннар адаа Баян-Колдуң,
Сыгытчызы акың боор мен» деп, сыгыдында Манчакайның аян-хөөнү киргени маргыш чок:
«Сыгытчызы акың боор мен» , «Баксыравас уруг боор мен». Көрбес бе, чүгле аяны эвес, а дөмейлешкек сөстер безин долу. Сыгыдында онза ылгал чүдел дизе, аялга, күүселде талазы-биле бирээзиниң оожум, даамайында болгаш Манчакайның ужугуп орган чүве ышкаш казыргылаанчаанда.
Сат Белекеевич Манчакай ам бистиң аравыста чок. А ооң кайгамчык тааланчыг үнү кижиниң сагыжындан ыравас, хоюг болгаш өткүт сыгыды кижилерниң чүректерин ам-даа хөй чылдарда өөртүр дээрзинге бүз\рээр бис. Уран чүүлдүң, талантызының өндүр-чаагай к\ж\ ындыг болур ужурлуг-даа!
Вячеслав МОНГУШ белеткээн.
ХӨНДЕРГЕЙНИҢ АЛДАРЛЫГ СЫГЫТЧЫЗЫ
Максим МУНЗУК, РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң улустуң артизи, ”Шын” солун, 1992 чылдың август 5
ТҮҢНЕЛ КОНЦЕРТКЕ КИРИШКЕНИВИС
1948 чылдың февраль 27-де, Москваның Улуг театрынга Бүгү-Россияның көдээ бот-тывынгыр уран чүүл ажылдакчыларының көрүлдезиниң түңнел концертинге киришкен бис. Аңаа бистиң \ш күүселдевис кирген. Адактың соонда, Сат Манчакайның сыгыдын салып үндүрүптеривиске, залда көрүкчү чоннуң адыш часкаашкыны шуут-ла уттундурбас, караамга көстүп, кулаамда дыңналып чоруур болгаш Сат Манчакайның овур-хевири Москваның Улуг театрының сценазында ам-даа сыгыртып турган ышкаш бүгү назынымда сагындырып чоруур.
Сат Манчакайның сыгыдын көрүкчүлер үш катап дилээн. /ш дугаарында Сат Манчакай сценага үнүп кээрде, игилин эгин кырынга салгаш, үделге чокка бут кырынга туруп алгаш, чаңгыс боду сыгыртып эгелээрге, залда көрүкчүлер шуптузу тура халып келгеш, хол часкап турда, шуут кайгамчык. Ол үениң чазак, намның Сталин баштаан баштыңчылары, чазак ложазында туруп алган хол часкап турганын база көрүп турдувус. /ш дугаар үнгеш, сыгыртып турда, хенертен ортаакы супер көжеге ажыттына бээрге, Манчакайның артында Рязань областың 500 ажыг кижи киржикчилиг ниити ыры бөлүү турупкан турза-даа, Манчакайның сыгыртыры кедерей берген. Артында турган хор (ниити ыры) Сат Манчакайның сыгыдының доостурун манап турганы элдептиг болуушкун болган.
Ынчалза-даа Манчакай девидеп, дүвүревээн-даа, мөгүдеп сүртевээн-даа, тергиин эки сыгырткаш, эвилең чараш езулааш, тускай черже үнүп келгеш, ам кээп изиргенип, мөгүдеп, сүртээн олурда, Туманов маңнап келгеш, Манчакайны куспактап, ошкап-чыттап, байыр чедирип, амырап турда, канчаар боор ону. Шынап-ла бистерниң база өөрүп, амыраанывысты кандыг дээр боор. Кайгамчык-ла солун болган. Бистерниң шуптувуска байыр чедиргеш, Туманов Бүгү-Россия көрүлдезиниң уран чүүл удуртукчузу:
— Тыва областың төлээлекчилери көрүлдениң тускай программазынга кирер силер, концерт программазын тускайлап бээр бис — дээш чоруур деп турда, композитор Алексей Аксенов-биле «Ээлдек шыңгырааш» деп тыва танцының автору Анатолий Васильевич Шатин башкыларывыс база чедип келген. Туманов Тыва дугайында бистиң башкыларывыс-биле, ылаңгыя сыгыт-хөөмейниң дугайында дыка-ла үр чугаалашканнар.
А. Н. Асксенов-биле А.В. Шатин тыва чоннуң ниити культуразын болгаш ыры-хөгжүмүн, ылаңгыя сыгыт-хөөмей талазы-биле ооң янзы-бүрү хевирлериниң байдалын дыка-ла тайылбырлааннар.
— Бо хире ийи-үш удаа катап-катап көрүкчүлер мурнунга үнүп, улаштыр-улаштыр сыгыртып тургаш туруптуңар бе? - деп, Туманов айтырды.
— Мен бичиимден эгелеп сыгыртып келген болгаш өөренип калган мен, меңээ бергедээр чүве черле чок, улаштыр-улаштыр сыгыртырга, боостаага улам эки апаар... – деп, Манчакай харыылады.
— Ам-даа болза, сыгыртып болур силер бе?
--Болбайн канчаар — дээш, к\ж\р Манчак база катап сала каапкан. Шынап-ла, үнүнүң эткири дам-на барган ышкаш болду.
ТУСКАЙ ПРОГРАММА
Алтай крайдан малчын ашак ырлавышаан, допшулуур ойнаарга, оозунуң кырында танцылап турар «ойнаарак» өшкүлүг болган. Башкириядан келген шоор ойнаар кадарчы ашак база-ла солун. Тывадан Манчакай баштаан бистиң номерлеривис кирген. Хакасиядан чадаган ойнаар кадарчы ашак, ырлаан. Тула областан таңныыл ашак орус улустуң бурунгу «Волынка» дээр үрүп каан сыңый-биле ойнаарга, оглунуң оглу 12 харлыг Женя деп бичии оол ырлаарга, мырыңай кайгамчык чараш солун. Нанайларның национал округундан «Нанай хүреш» дээр танцыны ийи ойнааракты ооргазынга шарып алгаш, чаңгыс кижи танцылаар. Якут АССР-ден аңчы аныяк уруг шуут кайгамчыктыг, солун хамык аңнар, куштар үннери өттүнүп, ырлаар, мырыңай онзагай солун үннер үнгүлеп келир, кижи кайгаар.
Бо республикалар, крайлар, областар болгаш национал округтар чаңгыс болган бис. Улуг көрүлде төнген соонда, Москвага 20 ажыг хонукта барык-ла ай чыгам хүннүң-не ийи, үш концерттерни Москваның, ынчаарда «ЗИС» деп турган заводтан эгелээш, фабрика-заводтарга, өөредилге болгаш албан, бүдүрүлге черлеринге база Москва областың колхоз, совхозтарынга, фермаларынга концерттер көргүскеш, март төнчүзүнде Тывавыска чанып келген бис.
Черле ынчаш Бүгү-Россияның бо эрткен уран чүүл көрүлдези кончуг-ла солун болган. Сат Манчакайның Москва көрүкчүлерин кайгадыр сыгыртып турганы ам-даа кулаамда дыңналып чоруур.
САТ МАНЧАКАЙ БЕЛЕКЕЕВИЧ
Сат Манчакай Белекеевич 1915 чылдың ноябрь 5-те, Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунга арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ол бодунуң күш-ажылчы намдарын бичии 16 харлыг тургаш-ла хөөмей, сыгыт талазы-биле салым-чаяанныы илереп, бодунуң төрээн суурунуң 7 чыл школазынга 1934 чылдан 1964 чылга чедир үзүктел чок 30 чылдарның дургузунда күш-ажыл, хөгжүм, күш-культура башкылап, интернаттың кижизидикчи башкызы болуп ажылдап чораан.
Манчакай Белеккевич көдээ суурга аныяктарның уран чүүл талазы-биле онзагай удуртукчузу, бодунуң бойдус чаяаган кайгамчыктыг талантызы-биле бодунче оларны сорунзалап, суурнуң кожууннуң кандыг-даа концерттеринге көрүлделеринге сыгыт-хөөмейни бараалгатпышаан, хылдыг хөгжүм бөлгүмүн удуртуп, өөредип чораан. Ооң удуртулгазы-биле Х=ндергей школазы, сууру тос чыл улаштыр Чөөн-Хемчик кожуунга уран чүүл көрүлдезинге бирги черни ээлеп келгеннер.
Манчакай Белеккевич бодунуң уран талантызын 1948 чылда Москва хоорайга чедип, Иосиф Виссарионович Сталинниң мурнунга хөөмейин бараалгадып бээрге, улуг Чазак баштыңы боду туруп келгеш, адыш часкап хүлээп алганы, Тываның хөөмей-сыгыт талазы-биле ат-сураан алдаржытканнарның бирээзи болуп, төөгүге арткан.
Сат Белекеевич «Тыва кижи — х==мей-сыгыт каргырааның бойдус чаяаган ховар салымныының эдилекчизи» деп чүүлдү бадыткап, ооң сайзыраарынга улуг салдарны чедирген. Башкының ол уран-чүүлге чаяалгазы, сундулуу ажы-төлүнге, арат чонунга, чер чуртунга ынак, ак-көк Тывазынга кезээ мөңгеде тураскаал болгаш \легер чижек бооп арткан, артар-даа ужурлуг.
Сат Манчакай ийи уругларның төлептиг адазы. Улуг уруу Зоя Манчакаевна Өвүрнүң Хандагайтыга улус судунуң секретарынга үр чылдарда ажылдааш, кадыының байдалы-биле чырык черден чарлып чоруткан. Ийиги уруу Тевек Валентина Манчакаевна Барыын-Хемчик кожууннуң төп эмнелгезинге хөй чылдарда ажылдааш, амгы үеде Кызыл хоорайда ажылдап чурттап чоруур. Ол төрээн суурунга, төрел чонунга чоргаарланып, ачазының ады-биле Хөндергейниң көдээ культура бажыңынга аалдап кээп, ол культура одаа, бажыңынга материалдыг дузаны доктаамал көргүзүп чоруур.
Улуг хөөмейжи Манчакай Белекеевичиниң чырыткылыг адынга тураскааткан, ооң адын эдилээн культура бажыңы Чөөн-Хемчик кожуунда эки ажылдыг клубтарның санынга кирип, 2006 чылда ол оран-бажыңның туттунганындан бээр 60 чыл оюн, 2007 чылда алдарлыг хөөмейжиниң 90 харлаанынга кожуун чергелиг хөөмей көрүлдезин эрттирип, төөгүзүн чыып, «Хөндергей салым-чаяанныг кижилери-биле байлак болгаш хөөмейжиниң архив фондузунда видеобижимелди, ооң портрет, чуруктарын көскү аскан. Чадаана хоорай девискээринде «Культура салгал байлаа» төптүң салбыры кылдыр архивин чыып эгелээн черлерниң бирээзи апарган. Чаңгыс чер чурттуглары улуг өгбезин алгап, мактап, ооң өөредии-биле делегей чергелиг уран-талантылыглар Хөндергейден бо хүннерде-даа үнүп, ыры-шоору, хөөмей-сыгыды, эртем-билии-биле сыгыт хөөмейни баштай-ла аңгы-аңгы чоннарга сонуургадып көргүскен өгбезиниң изи-биле алдаржыдып чоруурлар.
Бо чүүлдү парлалгага белеткеп тургаш, Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының барымдаалыг документилерин көдүрүп номчукчуларга таныштырары чугула деп көрген бис. Ынчангаш Чөөн-Хемчик район Совединиң күүсекчи комитединиң документизин чара парлаар ужурга таварыштым.
ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
ДЗУН-ХЕМЧИКСКОГО РАЙОННОГО СОВЕТА
НАРОДНЫХ ДЕПУТАТОВ
РЕШЕНИЕ
от 9 июля 1991 г. Чадан №125
«О присвоении СДК с Х=ндергей имени Сат Манчакай»
Исполнительный комитет Дзун-Хемчикского районного Совета народных депутатов РЕШИЛ:
1. Присвоить сельскому Дому культуры с. Х=ндергей с 1 августа 1991 года Сат Манчакая
Председатель исполнительного комитета Донгак М. Б
Управ. Делами исполнительного комитета Шунней К. А.
«БАКСЫРАВАС УРУГ БООР МЕН»
Эргеп МОНГУШ, 1995 чыл. «Шын», Чадаанада «Культура салгал байлаа» төптүң шыгжавыр фондузундан
Амыдыралга кандыг-бир өңгүр чараш чүүлдерни тургуза кагылаптар кайгамчык салым-чаяанныг кижилер тургулаар. Ындыг кижилерниң бирээзинге бодунуң үезиниң база бир тулган сыгытчызы чораан Сат Манчакайны хамаарыштырып болур. Ооң төрүттүнгеш өскен чурту - ырда кирген хөлчок чараш Хөндергей. Хөндергейниң аржаан кара суун ижип, арыг-чаагай агаарын тынып, арбай тараазын соктап чип өскен эр-ле болгай.
Бестиг-Кара аксында эрги кыштаг орну бар. Аңаа Сат Төрежик дээр кедергей хөөремик ашак чурттап чораан. Ол кышкы кежээлерде аалдың бичии оолдарын өөнге чыып алгаш, оларга кажык аттырып, даалыладып, ырладып, хөөмейледип тура хонар турган. Ол өгге бир онзагай чүве - Манчакай-биле Анчаттың сыгыртыры. Иелээ кожа олургулапкаш, чарыштыр бадырыптарга, кайгамчык-ла эткир боостааларлыг оолдар турган. Манчакай ынчан-на “ баксыравас уруг боор мен” - деп, сыгыртыр кижи. А Анчат бичии кижи болгаш ону өттүнер турган. Мен солун чогаалды-даа, чараш күүселдени-даа эки аъттың хаадаңма чоруунга дөмейлей бээр кижи мен. Ынчан ол ийи эрниң ындынныг сыгыдын дыңнааш, тулган суг-чыраа, ийи кончуг куштама аъттарның чүстүг сиген сый баспайн, чүзүн-бүрүн чыраалап-ла орган ышкаш кылдыр сактып кээр мен. Үннер бир аай, барып-барып бадып кээп-ле турган-даа ышкаш кылдыр сагындырар.
--Эх, күжүр оолдарның боостааларын аа! Аастарын ажарга-ла, боттары эдип орар! Башкы харда Сыынныг Дөңгүлдүң аныяк сыыннары-ла! - дигилеп, Төре ашак хөлчок-ла хөөрегилээр кижи.
--Ам кажык адар-дыр, оолдар. Ооң соонда быдаалап, шайлап алгаш, ам ындынналдыр салып орар силер. Бо ийи сыгытчыларны Төре ашак мынчаар үнелээр чүве:
--Үнүнүң делгем болгаш хостуг болур талазы-биле Анчат онзаланыр-дыр. Дыңнап көрүңер даан, өйлеп олурар. Ынчалза-даа ам-даа чаш болгаш ындыг боор, боостаазы эки хөнүвээн-дир. Алыс үнү хөнүп, четчип келген болгаш ындыг боор, Манчакайның үнүнүң арыы, хоюу кедергей-дир. Ол үнде хензиг-даа шедиргеленчек холуксаа чок, ак сүттүң хоюуу дег арыг-дыр! - деп Төре ашактың хөөреп органын каш-даа дыңнаан мен.
Төре ашак бо оолдарга канчаар, кандыг аялга-биле сыгыртырын, өкпеден үнген хейни канчаар өйлеп чарыгдаарын бо-ла сүмелээн орар кижи. Оозун бодаарга, Сат Манчакайның сыгыт талазы-биле сүмелекчизи Төрежик ашак ол ийин.
Багай чүве чүл дээрге, бөрү аглаан улус-биле кады чер хонуп чорааш, доң кыжын соокка алыскаш, Анчаттың чок апарганы. Чораан болза, та кандыг кайгамчык сыгытчы тургай аан! А Манчакай Москвага чедир сыгырткан болгай. Чаңгыс шөлк хемчигештен - Бестиг-Карадан ийи онзагай сыгытчыларның өзүп үнгенин кижи ам бодап чоруурга, база ужурлуг болгу дег. Хемниң агаарында бе, суунда бе, айында бе, безинде бе? Азы ында чоннуң омаанда бе, хөглүүнде бе? Сат Белеккеевич Манчакай шынап-ла, кедергей арыг, хоюг болгаш өткүт үннүг сыгытчы чораан. Ооң үнүнде кулакка арай кадыг дыңналыр бичии-даа эрбен, шедирге чок. Ооң сыгыдын дыңнаарга, кулакка тааланчыг, чүрекке өөрүнчүг болгаш ооң-биле кады кижиниң сеткилинге аажок уян хөөн, национал чоргаарал төр\ттүнер. Дыңнакчы боду-ла Тываның карак четпес ак-көк делгемнеринге ужугуп, кылыйтып орган ышкаш кыннып келир — эки сыгыт кижини ол хире хей-аът киирер.
Сат Манчакай тыва сыгыттың кончуг чараш нарын хевирин бир-ле дугаар ажыткаш, ону боду тергиин эки күүсеткен. Хөгжүм херекселдери шансы, допшулуур бодунуң херекселдеринге аяннаштыр ойнавышаан, орта чараш ырны «согажалааш» сыгыртыры дээрге, амыр эвес херек. Сыгытчының бо чараш күүселдезиниң пластинкалары тараан соонда, сыгыт күүселдезиниң мындыг нарын хевири бүгү Тывага нептерээн дизе, частырыг эвес болгу дег.
Манчакайның мурнунда база алдарлыг сыгытчылар чоргулаан. Олардан бир дугаар пластинкага үнүн тырттырган сыгытчы Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана чурттуг хөөмейлээр Комбу. Ооң пластинкада сыгыдын каш-даа катап дыңнаан мен. База тергиин сыгытчы турган, ынчалза-даа ыры болгаш хөгжүм үделгези чокка, анаа-ла сыгыртып чораан - даа ышкаш чүве ийин. Тодаргай билбес мен. Хөндергей улузунуң чугаазы-биле алырга, Хөөмейлээр Комбуну Сат Манчакайның даайы дижири база солун.
Манчакай - биле кады ойнап, сыгыртып чораан бир алдарлыг тыва сыгытчы - Максим Дакпай болуру маргыш чок. Ынчалза-даа олар бот-боттарынга көңгүс дөмейлешпестер. Максим Дакпайның аяалгазы болгаш күүседир аяны-биле ойнап чоруур сыгытчылар хөй болбайн аан, ынчалза-даа мен, Сат Манчакайны бижип турар болганымда, ооң дугайында чугааны уламчылаайн.
Сат Белекеевич элээн үе иштинде Хөндергей школазынга кижизидикчи башкы болуп ажылдап чораан. Бир-ле чугаа кадында, Сат Манчакай дугайында хөөрежи бердивис:
— Хөндергей интернадынга хөй-ле сургуул чурттап турган бис. Ынчан Сат Белекеевич бистиң кижизидикчи башкывыс чүве. Ол чамдык кежээлерде допшулуурун тудуп алган келир. Башкывыс кайы-ла өрээлде сыгырты берген болдур, бис, оолдар, уруглар, шуптувус ол өрээлге баскылажып каа дег сырлып алган келир бис. Белекеевич ойнап ооң үнү ч\гле тааланчыг эвес, а боду безин чараш, чазадак апаар кижи боор. Допшулуур, аңгы хөгжүм херексели эвес, ооң кара аайындан эртпес, мага-боду-биле тудуш, бир мөчүзү ышкаш апаар, ынчаарга, сыгыттың аялгазы-даа уран салааларның ужугары-даа каң хылдыг допшулуурнуң дүлгээзинниг өткүт үнү-даа чаңгыс аай, чаңгыс аялгага чаңгыс шимчээшкинге каттыжып келир.
— Башкывыстың мындыг тааланчыг сыгыдын дыңнаар дээш, удуурун безин уттупкаш, «Ам-даа башкы! Күжүр башкы! Оода ам чаңгыс-ла катап сыгыртып берип көрүңерем! -дижип, дилеп туруп бээр бис - деп, чогаалчы Василий Борахоевич Монгуш бодунуң башкызын сактып, улуг магадал болгаш сеткил ханыышкын-биле чугаалап олурар.
«Баксыравас чүңдел дизе, баштап турар партиямда» дээр шүлүк тургузуу чараш, утказы ханы ырыны ол боду чогаадып алган хевирлиг ийин.
- Үженги чылдарның ортаа үезинде-ле ынчаар ырлап, сыгыртып чораан кижи. Бо хүннерде алдарлыг сыгытчыларның аян-хевирин хандыр өөренип көөр чүве болза, оларның хөй кезииниң Манчакайдан үлегерлеп ап, ону өттүнгени тодаргай. Ол дугайын чамдык биче сеткилдиг сыгытчылар боттары-ла солуннарга бижип, алдарлыг сыгытчыга өөрүп четтиргенин илередип чорааннар.
«Хой кадарып чорааш келиримге, кады чыдар кожавыс өгде бир-ле кижи ындынналдыр сыгыртып турар. Маңнап чеде бээримге, Сат Манчакайның үнүн тырттырган пластинка патефонда сыгыртып тур. Сыгытчының өткүт үнүн ынчан магадаан мен. Ооң соонда ону кызып өттүнүп чорааш, сыгыртып өөрени берген мен» деп Өвүр чурттуг, бир сыгытчының бижээн чүүлүн «Шын» солундан шагда-ла номчаан мен ийин.
Амгы үениң база бир тергиин сыгытчызы Ооржак Хунаштаар-оолдуң « Сыннар адаа Баян-Колдуң,
Сыгытчызы акың боор мен» деп, сыгыдында Манчакайның аян-хөөнү киргени маргыш чок:
«Сыгытчызы акың боор мен» , «Баксыравас уруг боор мен». Көрбес бе, чүгле аяны эвес, а дөмейлешкек сөстер безин долу. Сыгыдында онза ылгал чүдел дизе, аялга, күүселде талазы-биле бирээзиниң оожум, даамайында болгаш Манчакайның ужугуп орган чүве ышкаш казыргылаанчаанда.
Сат Белекеевич Манчакай ам бистиң аравыста чок. А ооң кайгамчык тааланчыг үнү кижиниң сагыжындан ыравас, хоюг болгаш өткүт сыгыды кижилерниң чүректерин ам-даа хөй чылдарда өөртүр дээрзинге бүз\рээр бис. Уран чүүлдүң, талантызының өндүр-чаагай к\ж\ ындыг болур ужурлуг-даа!
Вячеслав МОНГУШ белеткээн.
22
Рекламный баннер 728x90px center-bottom
Поделитесь новостями с жителями города
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Полезные ресурсы
Разработка -
Оставить сообщение: