05:50 20.03.2026 16+
ШУЛУУ ДАВААЕВИЧ КУУЛАР – КУЛЬТУРА УРАН ЧҮҮЛДҮҢ САЙЗЫРАДЫКЧЫЗЫ,
ДЕТКИКЧИЗИ, ИДЕПКЕЙЛИГ КИРЖИКЧИЗИ
Любовь ШОЙДУК, Тыва Республиканың Национал музейиниң эртем ажылдакчызы, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы
Бо айтырыгны алгаш көөрге, ооң дөзү ырак, ханы деп болур. Айтырыг Шулуу Давааевич Куулар – культура уран чүүлдүң сайзырадыкчызы, идепкейлиг киржикчизи деп салдынып турар болганда, ооң аныяк үезинде уран чүүлге база өске-даа кижилерниң хамаарылгазы кандыг турганыл деп чүвени билип алыры солун деп ук материалдың автору санап турар.
Куулар Шулуу Давааевич 1930 чылда он бир айның төнчүзүнде, аалдар кыштагларже көжүп келгенде төрүттүнген. Чогум өг-бүлениң кол-ла чайлаглаар, эвээш-биче малын одарладып, семиртир чери Чыргакының Белдир-Оваа турган. Төрээн чериниң дугайында Шулуу Давааевич ыры, шүлүктү - даа чогааткан. Ук ырыны РСФСР-ниң алдарлыг артизи, Тываның улустуң хөөмейжизи Коңгар-оол Ондар концерттерге бо-ла ырлай бээр турду. Талантылыг хөөмейжини, артисти Шулуу Давааевич төрээн черинге чедирген-даа.
Хөй ажы-төлдүг арат өг-бүлениң уругларының улуглары ада-иезинге дузалажыр, мал-маган кадарар, өг-бүлениң иштики, даштыкы ажылын кылыры дээрге, тываларның төөгүден бээр тургустунуп келген чаңчылы. Сес уруглуг Даваа-биле Дарыймаа Кууларларның өг-бүлезинге база ындыг турган. Ортун оглу Шулуу 8-9 хар чеде бергеш-ле өг-бүлезиниң кол дузалакчызы апарган. Авазының холунда чаш дуңмалары бар, буду база аарыг деп чүвени билир дыңнангыр, кежээ оглу иезиниң кол дузалакчызы болу берген.
Эрткен чүс чылдың үжен чылдарында Белдир - Оваага чайлаг школазы болур «кызыл өглер» ажыттынганы чоок - кавы аалдарга дораан-на тарай берген. Улуг, биче кижилер уругларын чүктеп, холдарында көдүргүлеп алган, үжүк-бижикке өөренир үе чедип кээрге «кызыл өгже» шуужуп-ла эгелээр турган. Сонуургак, чаа чүүлге туралыг оол Шулуунуң хамык-ла кичээнгейги, сонуургалы база ында турганы чугаажок. Бир, ийи кичээл эрткен соонда, үжүк-бижикке өөредип келген сургакчы башкы оолду моон соңгаар келбезин дыңнаткан. Чүге дизе, ооң адазының талазындан угу суму чагырыкчызы болуп, чиңзелиг бөрт кедип чораан чүве-дир. Ынчан оолдуң хомудалын чүге-даа деңнеп четпес турган. Буруулуг чүве кылып каан ч\ве дег, кижилер аразынче киреринден безин оспаксыраар, үе-чергелери-биле харылзашпастай берген үези база турган. Каш хоюн сүрүп алгаш, хой кадарар ховузунче, даглар артынче бо-ла чоруп каар.
Ынчан Шулуу хомудалын, ыызын ыры-биле базырып ап чораанын сактып чугаалар: «Мээң Белдир-Оваамның делгем ховузу сцена болуп, ырыларымның дыңнакчылары, көрүкчүлерим мээң хойларым турган чүве».
Амыдыралының хөй кезиин чурттап эртсе-даа, ооң сагыш-сеткилинге ол үе бо-ла кирип кээр турган чадавас:
Албатының аңгы-дөзүн
Албан бижип, уктап турда,
Кырган өгбем чиңзелиг дээш
Кадыг сөстү эскерген мен.
Өөренир дээш үе-чергем
Өөр-өнер арлы бээрге,
Хомудалдың кара дажын
Хойлап алгаш, артып каар мен.
Ынчалза-даа «кандыг-даа болза, эрткен чурталгамны чектевес мен» – деп, Шулуу Давааевич чугаалаар чораан. Школага өөренмээн-даа болза, ол үжүк-бижикти шиңгээдип ап, геология экспедициязының бөдүүн ажыл-агыйын кылып берип тургаш, орус дылга чугаалажып билир кылдыр өөренип алган. «Ол бүгү мээң кадыг – бергени эрткен школам, амыдыралчы арга-дуржулга чедип алган үем чүве» – деп, даады-ла чугаалаар чораан. Сахалинниң Курилл ортулуктарынга шериг-херээ эрттирип тургаш, бижикчилеп турганы база улуг өөредиглиг, арга-дуржулга-биле чепсеглээн чери болур. Шулуу Даваевичиниң кончуг шевергин холунуң үжүү, тывалап, орустап домак тургузуп, бижиирде бодамчалыг, топтап бижиирин аңаа өөренип алганы ооң бадыткалы болур.
Шеригден халажып келгеш Чыраа-Бажынга клуб эргелекчилеп ажылдай берген. Ады клуб боордан башка, хурал-суглаа безин ийи – чаңгыс эртип турганы бажың. Аныяк оол ажылдап эгелей бергениниң соонда, ол клуб деп адын бадыткап, аныяктар чыглыр, культураның езулуг-ла одаа болу берген. Ынчан үжүк-бижик, саң-хөө билир кижилерни чугула деп санаары-биле бир-ле ажылче чорудуптар турган. Аныяк оолду клуб эргелекчизинден колхоз утчетчигинче шилчиткен, а ооң соонда совет партия школазынга өөренир даалганы алган. Ону доосканының соонда Ч==н-Хемчик кожууннуң колхозтарынга: Хорум-Дагга, Иймеге парторгтап, районнуң партия комитединге инструкторлап ажылдаан. Ажыл-агыйжы, удуртукчу арга-дуржулгазы четчир деп санааш, Шулуу Давааевичини эң-не хожудаңгай апарган колхозту удуртуру-биле томуйлаан.
1950 чылдарның төнчүзү, ынчан ол 27 харлыг турган. Ынчалдыр Чөөн-Хемчик кожууннуң «Большевик» колхозунуң даргазы апарган. Ол чылдарның дугайында Ш. Д. Куулар бир шүлүүнде мынчаар бижээн: …Хып дээн чалыы назын девии
Кызыл от дег, изиг шаамда,
Сеткил-чүрээм айбызындан
Шеми хемге чеде бердим.
Өспээн хемим хары чону
Өске дивейн хүлээп алган.
Чедер – четпес аажы-чаңым
Шеверлежип эдип сургаан,
Ажыл - ишке авааңгыр дээш
Артык үне берген чонум.
Демниг чонум буянында
Дегген ижим дески бүдүп,
Удуртукчу чаянымны
Удур каңнап берген чонум…
Удуртулга ажылының эгезин бодунуң шүлүүнде бижээни дег, ындыг-ла амыр эвес болган. «Кижилер ажыл-агыйга тура чок, ажылды кылза-даа «холунуң дашты-биле кылыр чорук эвээш эвес-тир» – деп, Шулуу Даваевич эскерген. Аныяк даргазынга бүзүрел, ооң туружун, планнарын деткиир, демниг чорук шемижилерге ол дораан чедип келбээн.
Чыл чылы-биле өөренип калган аажы-чаңчылындан, хөөн-туразындан кижилерниң адырлыры ындыг-ла, амыр эвес болгай.
«Хөй аныяктарны ажылче хаара тударының бир хемчээн албас болза, хоржок. Оон аңгыда колхозчу бүрүзү ажылчын туружун төлептиг ээлээр ужурлуг» – деп бодал Шулуу Даваевичиниң бажынга бо-ла кирип кээр. Чыраа-Бажының клувунга ажылдап турда, суурнуң ажылчын аныяктары кежээлер, танцы-сам оюннар болу бээрге, идепкейлиг киржип, боттары-ла шуужуп алган чыглы бээр. Ол арга-дуржулганы база өөренип көөрү чугула апарган.
«Шээр малды өстүрерде,
Шеми бажы сериин чайлаг,
Салган соруун күүседирде,
оглу – кызы соруктуг-ла» – деп бижээн, Шемижилерниң чаңгыс-чер чуртуу болур чогаалчы, журналист Тамба-Сүрүң Кууларның шүлүү суурнуң аныяктарының, чонунуң ынак ырызы апарганын шемижилер эки сактырлар. Төрээн черин, чонун чогаалчының анаа эвес алгап, ырлааны билдингир.
1960 чылдарның эгезинде Шеминиң хову шөлдеринге тараа-быдаа чалгып, а чамдык шөлдерге арбуз, капустаның угдунмас чаагай дүжүдүн ажаап ап турганы кижиниң сагыжынга бо-ла кирип кээр. Тарымал үнүштерниң база бир онзагай культураларынга хамааржыр бедик, чараш дурт-сынныг кыс дег, саглаңнааш бүрүлерлиг ногаан кукуруза, хүн дег тырыкы сарыг, хову-шөлдерниң каастакчызы, чаагай тарымал тоорук, ужу-кыдыы көзүлбес картофель шөлдери «Большевик» колхозтуң чоргааралы, ооң чонунуң ажыл-ишчизиниё көскү херечизи болган. Амыдыралының сөөлгү чылдарында Шулуу Давааевич чурттап эрткен үелерин сактып, ооң онзагай, солун чылдарынга тураскааткан элээн каш шүлүктерни бижээн. Ооң «Шеми чону» деп шүлүүнде мындыг одуруглар бар:
Алдыы-Үстүү ховуларга
Арбын дүжүт ажаап төтпес,
Кукуруза Даштыг-Тейге
Курусук дег, бедик турду.
Сараат – хөпээн ында-мында
Санап четпес, эңме-сан чок.
Сарыг-Сиген чараш чайлаа
Сава сыңмас сүттүг турган.
Шаңга тараа сыңып чадааш,
Сайга-дашка төктү бээрге,
Хереглээн-не колхозчуга
Херим долдур ургулап бээр.
Алдыы,/стүү Ажыктарга
Аккыр өглер кожа-кожа,
Арбын малы, ажы-төлү
Аян киирип каастап турду.
Сүрлүг чараш девип-самнаар,
Шүглүп үнер мөгелерлиг,
Чүген – суглуун кошкаш кылбас
Чүгүрүктер Шемээ турган.
Хожудаңгай диртип турган колхоз 3-4 чыл дургузунда-ла шак мынчалдыр сайзырап, районнуң мурнакчы ажыл-агыйларының одуруунче кирген. Чогаалчы, журналист Николай Растрепин «Чүректиң кыйгызы-биле» документалдыг тоожузунда мынчаар бижээн:
«Хоозурап, ажыл - агыйының сайзыралы чер албайн барган «Большевик» колхозу ооң удуртукчузу Куулар Шулуу Давааевичиниң ачызында каш-ла чыл болгаш миллионер колхоз болу берген». «Большевик» колхозтуң бүгү-ле ажыл - агыйларынга кадыы кошкак, назыдап кырааннардан аңгыда, шупту кижилерниң, ылаңгыя аныяктарның хаара туттунган турарын удуртукчу чедип алган. Ол колхоз даргазының болгаш өске-даа удуртукчуларның, идепкейлиг аныяктарның бир көскү чедиишкини болган.
1960 чылдарның эгезинде кожуун төвүнге ажыл-ишчи аныяктарның бот-тывыңгыр уран чүүлүнүң фестивалы чарлаттынган. Мал-маганны чайглагларга өстүрүп семиртип алган, тараа-быдаа ажааттынган – күс. Аныяктарны уран чүүлче хаара тудуп, аңаа сонуургалын оттурар, мөөрейлерге азы бот - тывыңгыр уран чүүл фестивальдарынга идепкейлиг киржири-биле хаара тударынга таарымчалыг үе. Аңаа киржирде чүгле ортумак деңнелдиг концерт уран чүүлү-биле кызыгаарлаттынмас. Шеминиң уран-талантылыг аныяктарын чон мурнунга көргүзүп, харын-даа оларны деткип, талантызын улам ажыдып, сайзырадыр – ындыг дорт сорулганы колхоз даргазы Шулуу Куулар мурнунга салган. Шеми суурда баянга дээш өске-даа хөгжүм херекселдеринге езулуг ойнаар, тыва национал хөгжүм херекселдерин билир аныяктар эвээш эвес деп чүүл илереттинген. Клуб эргелекчизи Анатолий Ондар, баянист Сереш Куулар (херээжен хөгжүмчү), талантылыг баянистер Калдар-оол Куулар болгаш Анатолий Монгуш (сөөлзүредир ат-сураглыг композитор апарган) олар ыры-танцы үделгезиниң кол специалистери болуп, хөгжүм талазы-биле кол удуртулганы холга алганнар.
ЧУРУКТА: Шулуу Давааевич, Зоя Сундуевна Кууларлар (Чадаанада "Культура сайзырал байлаа" төптен чурукту алган. "Уран чүүлдүң тергииннери" деп 2025 чылда чырыкче үндүрген номда материалды долузу-биле чырыткан.
(Уланчылыг)
9
Оставить сообщение: