Рекламный баннер 990x90px header-top
82.13
95
Рекламный баннер 728x90px center-top

ТЫВА ЧОГААЛДЫҢ «КЫРГАН-АВАЗЫ» ДОНГАК БАРЫКААННЫҢ САЛГАЛДАРЫ

ТЫВА ЧОГААЛДЫҢ «КЫРГАН-АВАЗЫ» ДОНГАК БАРЫКААННЫҢ САЛГАЛДАРЫ
2019 чылдың февраль 21 № 4 (553238) "Чаа орук" солун
Клара САТ Россия Федерациязының өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы

Барыкаан Хуралбай уруу 1898 чылдың октябрь 23-те , амгы Чөөн-Хемчиктиң Хөндергей сумзунда Бедик-Тей баарынга Донгак Хуралбай-биле Ооржак Бора-Хөөнүң өг-бүлезинге төрүттүнген. Барыкаанның авазы Бора-Хөө Чыргакы Ооржактарындан укталган, Хөндергейге өг-бүле туткан. Бурунгу өгбелериниң чуртунга Донгак Барыкаан өскүс чаштың човулаңын көрүп өскен.Уругнуң авазы ол он ийи харлыг турда, чок апарган. Адазы хөөкүй хөй ажы-төлүн доруктур өстүрүп кижизидип каар дээш амыдыралдың бергелерин көрген. Он үштүг Барыкаан улустуң айбызын кылгаш эктинге кедер хепти алыр, каап берген аъш -чемин чип, хырнын тоттурар апарган.
Чадаана бурун Тываның Моол, Кыдат-биле аргыжылга оруунуң төвү, белдири турганы төөгүден билдингир . Үениң маңы дүрген. Дөрт чыл шуушкан. Он чеди харлыг кыс бодундан улуг назылыг моол кижи-биле чоок харылзажып, таныжа берген. Элбектиң моол эштери са- дыглаашкын кылып чорда, ол аарый берген. Ынчан олар эжин хары черге каапкаш чоруй барганнар. Тыва кыс-биле моол оолдуң сагыш-сеткили тааржып, харылзазы улам ханылап, кады чурттай бергеннер. Олар бай кижилерниң бүгү-ле ажылдарын кылып, орнунга анай-хураган, мал ап, бараан болган түңнелинде саар инек- терлиг, мунар аъттыг-даа апарганнар.
1921 чылдан бээр Хөндергей сумузунга, Чадаанага, Кызылга албан ажылын кылыр, сумуга дассык даргалап, пионерлер баштап, дерги садыын садыглап, Хөндергейге үндезилеттинген «Кызыл тараачын» колхозтуң хаван фермазының бир дугаар эргелекчизи турган. Хөндергейге капуста, картофель, ногаа өстүрериниң талазы-биле нептередикчизи, суртаалчызы турган. 1925 чылда Тыва Арат Республиканың хувискаалчы намының Төп комитединиң кежигүнүнге томуйлаткаш, ол-ла чылын Хем-Белдиринче (амгы Кызылче) келдирерге, 250 ажыг километрни аъттыг эрткен.
1929 чылдың март 30-де Барыкаан Хуралбаевна Донгактың «Марттың 8-зи» деп шүлүү тыва парлалгага үнүп келген. Барыкаан моол-даа, тыва-даа дылды арыг билир, кончуг чечен мерген, куда-дойга, чаш уругнуң баш хылбыынга, дөжек дойга, дагылгаларга алгыш-йөрээлдерни кылып чораан кижи болур. Ол 1975 чылдың июль 12-де, төрээн черинге мөчээн.
Тыва чогаалдың изекчизи, эң баштайгы херээжен шүлүкчү, тоолчу, алгыш-йөрээлдер номчуур кырган-аваны тыва чогаал шинчилекчилери «тыва чогаалдың кырган-авазы» деп хүндүлеп, мөңгежидип адап чоруурлар.
Хөндергейниң Шулуу Опал аттыг көдээ библиотеказынга ооң эргелекчизи Айлаң Спириновна Саттың удуртулгазы-биле чоокта чаа «Донгак Барыкаан болгаш ооң салгалдары» деп сактыышкын-ужуражылга кежээзин организастап эрттирген.
Барыкаан Хуралбай уруунуң салгалдары: Улуг уруу Кара-Сал (Артседи) Деңзиваа Элбековна, өөнүң ээзи Доржу Конгар-Сүрүнович КараСал, Олар бүгү назынында «Тыва» «Хөндергей» совхозтарга малчыннап чорааннар. Деңзиваа, Доржу Кара-Салдың ажы-төлү Раиса Доржуевна Монгуш Хөндергейге клуб эргелекчилеп турган, амыдыралының аайы-биле Хайыраканче көже бергеш, СЭКП-ниң ХХII съездизи аттыг совхозка шаңга эргелекчилеп турган. Өөнүң ээзи Соңгулдаа Монгуш чолаачылап чораан. Раиса, Соңгулдаа Монгуштарның улуг оглу Кызылда «Газель» башкарып турар, а уруу Саида Соңгулдааевна Кызыл кожуунда Шамбалыг школазының директору. Раиса Доржуевна амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада. Донгак Барыкаан кырган-аваның улуг уруунуң ийиги кызы Оюмаа Доржуевна суурунда «Челээш» уруглар садынга поварлап чораан, ол Чаяна Дугаржаповна Сат, Аржаана Дугаржаповна Ховалыг болгаш Алберт Дугаржапович Ооржактың авазы. Чаяна Дугаржаповна Чадаананың №3 ортумак школазында эге класстың башкызы, а Ар- жаана Дугаржаповна Хайыракан суурда «Хүнчүгеш» уруглар садында кижизидикчи. Хеймер оглу Альбертти Хөндергейжилер «чиик машиналар доктору» деп шолалаар. Ол хуузунда дузалал ажыл-агыйлыг. Елизавета Доржуевна Ооржак ол өг-бүлениң үшкү кызы.Ооң уруу Олесья Орлановна Кызылда ажылдап чурттап чоруур.
Хайыракан сумузунуң Баштыңынга ажылдап турган Александр Доржуевич Кара-Салдың мергежили күш-культура башкызы, өөнүң ишти Валентина Тыртый-ооловна Кара-Сал Хайыракан ортумак школазынга директорлап турган. Валентина, Александр Кара-Салдарның улуг кызы Аяна Александровна Сарыг-Септе башкылап чоруур, хеймер уруу Аңгыр-Чечек Кара-Сал Москвада ажылдап чурттап чоруур. Чадаанада хуузунда ветеринария аптеказының эргелекчизи Нина Доржуевна Кара-Сал Барыкаан Донгактың база бир салгалы. Нинаның оглу Сайдаш полиция шугумунда, а бир уруу Сайсуу бойдустан тускай чаяалгалыг хам болур. Ол чонунга буянын чедирип чоруур. Оглу Хеймер Доржуевич Кара-Сал Кызылда тудугжу мергежилдиг, ооң уругларындан Шеңне эмчи, ийи кызы студент сур- гуулдар. Нина Доржуевичиниң ажы-төлүнден улуг оглу Аңгыр Демчик-Карбыевич бүгү назынын мал ажылы-биле холбаан, чылгычы. Ынчангаш ол медаль-биле шаңнаткан. Ооң ажы-төлү Оксана Аңгыр-ооловна «Хээлер» уруглар садында кижизидикчи, Шораана, Орлаана садыг шугумунда, а оолдары Баят-оол мал эмчизи, Ортун-оол Чадаанада № 6 өрт камгалал килдизиниң ажылдакчызы.
Донгак Барыкаанның уруунуң улуг оглунуң салгалдарынга хамаарыштыр онзагай төөгү бар. Василий Элбекович Артседи хөгжүм, чурук, черчение башкылап ажылдап чораан. Оожум томаанныг башкы Хөндергей сумузунуң, Чөөн-Хемчик кожууннуң адын камгалап кожуун, республика фестивальдарынга доктаамал киржип чораан. Өөнүң ишти Байлак Өгбен-ооловна Хөндергейниң көдээ библиотеказынга, эргелекчилээн, 1984 -2017 чылдарда сумунуң «Херел уруглар садынга эргелекчилээн, амгы үеде ол хүндүлүг дыштанылгада. Уйнуктарын өстүржүп, карактажып чоруур.Оларның улуг уруу Артседи Ямилия Васильевна Иркутскиниң эмчи академиязын дооскан, Кызылдың чөөн чүгүнде поликлинакада рентгенолог, УЗИ-ни хандырып, чонунуң кадыкшылынче сагыш салып чоруур. Уруглары Изольда Васильевна-биле Венера Васильевна «Херел» уруглар садының кижизидикчи башкылары, Изольда ийи дээди эртемниг. Хайхмара Омскиниң банк академиязын дооскаш, Москвада ажылдап чурттап чоруур. Хеймер уруу Мая Васильевна ийи дээди эртемниг, өөредилге болгаш эртем яамызынга юристеп турган, амгы үеде Көреяда м о д е л ь а г е н с т в о з у н д а ажылдап турар.
Мая авазы Байлак Өгбен-ооловна-биле чажындан-на аңгы-аңгы чер- лер кезииринге дыка ынак турган. Москвага, Кыргыстанның Иссык-Кульга, Башкирияның Уфа, Турцияның «Кемер» турбаазазынга, Кореяга чедип, хөй-ле черлерге барып, дыштанып, аян-чоруктарны кылганнар.
Байлак Өгбен-ооловна ужуражылгага киришкеш, мындыг сактыышкынны кылган: - Мен Донгак Барыкаан Хуралбай уруунуң оглу Артседи Василий Элбековичиниң өөнүң ишти мен. Кунчуум Донгак Барыкаан Хуралбааевна кежээ, кончуг чончу кижи чораан. Ооң бажыңындан улус үзүлбес. Арыг тывалаар, моолдар, клубка болган хемчеглерден чыда калбас, кезээде ажыктыг саналдарны бээр чораан. Концерттерге моол, тыва ырларны ырлаарга, Василий Элбекович баянга үдеп бээр чораан. Кырган-ававыстың бажыңын- га делегейниң дириг эртинези чогаалчы Монгуш Борахович Кенин-Лопсан база кээр, дыка үр шайлаар чорааннар. Эневис чок апарганда аптаразынга чораан документизин көөрүмге, фамилиязы АртЦеди деп каан чораан. Оон өөм ээзи фамилиязын Артседи деп кылдыртып алган. Хөндергейивис чылдар келген тудум өзүп сайзырап, чаа тудуглар немежип турар. Ынчангаш бир кудумчуну эневис Донгак Барыкаанның ады-биле адаза деп саналдыг мен. Уруунуң уруу Оюмаа Доржуевна Кара-Сал: - Кырган-авамның салгалдарының дугайында солуннарга кандыг-даа материалдар үнмээн. Башкы Клара Алдын-ооловнаның, кырган-аваның керни Байлак Өгбен-ооловнаның саналын деткип, чагырга чери бир чаа кудумчунуң адын Барыкаан Хуралбаевна Донгактың ады-биле адаар дээн саналды өөренип көрүп, деткиир боор дээрзинге бүзүрелдиг мен. Кырган-авам бурунгаар көрүштүг, мерген уганныг кижи. «Эртем-билиглиг болуңар, эки орустап өөрениңер!» деп чагыыр. Ажы-төлү , салгалдары шупту ынчангаш эртем-билиглиг кижилер болганнар. Тыва чонувустуң мындыг үлегери бар: Кижиниң үш байы - ажы-төлү, ийиги байы эртем-билиглии болгаш үшкү байы ажыл-агыйы, мал-маганы. Донгак Барыкаанның ажы-төлү, салгалдарының дугайында парлалгага мооң мурнунда барымдаалыг, төөгүлүг материалдар үнмээн. «Чаа орук» солунга үнген бо материал тыва дыл башкыларынга, аныяк өскенге херек боор деп бодааш бижидим.

РЕДАКТОРДАН: Тыва чогаалдың баштайгы херээжен шүлүкчүзү Донгак Барыкаан Хуралбааевнаның дугайында барык 6 чыл эрткенде , "Чаа орук" солундан база ВКОНТАКТЕДЕ арнымда материалды бөгүн архивтен тыпкаш, номчукчулар сонуургап номчузун дээш, катап хоолгалааш салдым. Чадаананың Монгуш Мерген-Херел аттыг культура бажыңынга Василий Элбекович Артседи башкы концерт белеткеп, ыраажыларны баянныг үдээрин утпаан мен. Хайыраканга Александр Доржуевич Кара-Сал башкы дуңмаларымнын күш-культура кичээлдерин башкылап турган. Соңгулдаа акый чолаачы, Раиса Доржуевна Хайыраканга шаң эргелекчизи, совхозка ажылдап эгелээримге, кырган-авамның кожалары кылдыр чурттап турганнар.
2026 чылдың март 20-де, бөгүн Кызылда "Эне сөзү" солуннуң үндезлеттинип тургустунганының 35 чылдаанынга тураскааткан байырлыг хемчеглер болуп турар. Хүндүлүг дагдыныкчым, "Эне сөзү" "Кадын" сеткүүлдүң кол редактору Артык Хөм-Оттуковнага Барыкаан Хуралбааевна Донгак аттыг шаңналдарны доктааткаш, 1990 чылдарында шылгараңгай херээжен чогаалчыларга тыпсып, улуг өгбевистиң адын мөңгежиткени дээш, өөрүп четтиргенимни илередип, быжыг кадыкшылды күзедим.

Хүндүткел-биле "Чаа орук" солуннуң кол редактору Вячеслав МОНГУШ
0

Оставить сообщение:

Рекламный баннер 728x90px center-bottom
Поделитесь новостями с жителями города
Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Полезные ресурсы