РЕСПУБЛИКА БОЛГАШ КОЖУУН НААДЫМНАРЫНДАН ДЕМДЕГЛЕЛДЕР

РЕСПУБЛИКА БОЛГАШ КОЖУУН НААДЫМНАРЫНДАН ДЕМДЕГЛЕЛДЕР
Тыва чоннуң эң-не улуг байырлалы 2009 чылда малчыннарның Наадымы Сүт-Хөл кожуунга июльдуң сөөлгү хүннеринде болуп эрткен. «Сүт-Хөл шалбаа, Сүмбер-Уула тей турар шагда чүвең иргин!» деп, тоолчу өгбелеривистиң ыдып эгелээри анаа эвес болгаш Сүт-Хөл чечен-мерген чогаалчы, шүлүкчү, журналистерниң эртемденерниң, спортчуларның төрээн чурту. Суг-Аксында Чогаалчылар кудумчузунда аңгы-аңгы чылдарда 32 чогаалчы маңаа чурттап, өөренип, ажылдап чорааннар. Оларның аразындан Тываның улустуң чогаалчылары Екатерина Танова, Черлиг-оол Куулар, Александр Даржай, Республиканың төп солуну «Шынның» амгы үеде кол редактору Светлана Монгуш Тываның ном үндүрер чериниң директору Шомаадыр Куулар, «Эне сөзү» солуннуң кол редактору Артык Ховалыг, Тыва Республиканың күш-культура болгаш спорт комитедин үр чылдарда удурткан тыва хүреш дугайында элээн каш номнарның автору Сергей Ооржак, «Ленинчи орук», «Тываның аныяктары», «Тыва Республика», «Шын», «Эне сөзү» солуннарга аңгы-аңгы чылдарда дагдыныкчыларым, акыларым аразындан «Шын» солуннуң информация килдизиниң эргелекчизи чораан Москваның күрүне универстединиң доозукчузу, журналист Монгуш Өлзей-оол, Түлүш Карыма, Шаңгыр-оол Куулар, Эртине Монгуш, Артык Ховалыг болгаш өскелер-биле эгин кожа ажылдап, солуннарга материалдар белеткеп турганым улуг чоргаарал, олар тыва чоннуң чоргааралы.
Чөөн-Хемчик кожуунга малчыннар Наадымынга тураскааткан байырлыг хуралдың эрткенин кысказы-биле дамчыдайн. Кожуун чагыргазының залынга июль 23-те, байырлыг хурал болган. Кожуун чагыргазының даргазы Анатолий Тулуш, көдээ ажыл-агый эргелелиниң начальниги Галина Ондар байыр чедиргеш, кожууннуң бо чылгы көргүзүглеринге доктааган. Чөөн-Хемчикте ниитизи-биле 16 муң бода мал, 69 муң шээр мал, 2,9 муң чылгы болгаш 2 муң хире хаваннар бар. Муңчу болгаш беш чүсчү малчыннарның саны эрткен чылдан көвүдээн. Харын-даа 2 муң чыгыы хойну өстүрүп чоруурлар безин ийи кижи. Муң ажыг хойлуг малчыннар 2 болза, беш чүс баштан өрү хой, шээр малды өстүрүп чоруурлар чээрби чеди чедип, аныяк малчыннарның хүрээлеңи өскени чоргааранчыг.
Хөндергейден Мөңге-Назын Ондар, Баян-Таладан Бадый-оол Куулар, Хайыракандан Ада-чурт дайынының киржикчизи маадыр-ие Вера Байлак, Сергей, Алексей Сат алышкылар, Теве-Хаядан Хүреш Соскур-оол, Севил Ооржак, Шемиден Владислав Монгуш болгаш өскелер-даа муңдан ийи муң чыгыы шээр малды өстүрүп чоруурлар. Көдээ ажыл-агый продукциязының бүдүрүлгези эрткен чылдарга деңнээрге, бедик. Беш чүстен хөй хойлуг малчыннарның аразындан Мерген Монгуш, Марсияна Ондар, Владлен Монгуш, Александра Ондар, Айдыс Монгуш, Улаан Сат, Алдын Монгуш, Марта Ондар болгаш өске-даа аныяк малчыннарның немежип турары өөрүнчүг, оларның фоточуруктарын көскү черде делгээн.
Чөөн-Хемчик кожуунда аът федерациязының даргазы Доржу Монгуш Белдирде аът ажаап,өстүрүп турар черни тудуп, аът спортун сайырадыр дээш боттуг ажылдарны чорудуп турары өөрүнчүг. Республика Наадымының аът чарыжынга бүгү Тываның булуңнарындан аът, чылгы малды өстүрүп чоруур, спорттуң бо хевиринге бердинген кижилер идекпейлиг киришкеннер. Чөөн-Хемчикчилер Сүт-Хөлге эрткен республика чергелиг хөй чон киришкен хемчегге бо удаада база чедишкинниг болганнар. Аныяк чүгүрүк аъттар чарыжынга 15 километр хемчээлге Чөөн-Хемчикте Хайыракандан Буян Монгуштуң Кара аъды эрткен. Ол-ла хемчээлге чыраа аъттарны чарыштырарга, Чадаанадан Вячеслав Монгуштуң Доруу эрткен, Кызыл кожууннуң Кур-Чер сумузундан Ай-Херел Түлүштүң Бора ийи дугаар келген малындан каш-ла секунда озалдап келгеш, Теве-Хаядан Сылдыс Донгактың Кара аъды үш дугаарында келген.
Аныяк чоруктуг малдарның чарыжынга бир дугаарында Шамбалыгдан Даш-Демир Кууларның Калчан-Хүреңи, ийи, үш дугаарында Сүт-Хөлден Сергек Ховалыгның Доруг, Калдар аъттары сүрүштүр келирге, Чадаанадан Калчан-Шилги аът шаңналдыг черге кирген. Улуг челер аъттарның 15 километрге чарыжынга Шемиден Евгений Кууларның Калчан-Доруу ийи, Чадаанадан Шолбан, Байбек Монгуштарның Доруг база Кара аъттары дөрт, беш дугаарында келгеннер.
Улуг чүгүрүк аъттарны 25 километр хемчээлге чарыштырган, Хайыракандан Алексей Саттың Сарыг аъды үшкү черни ээлээни дээрге, эки түңнел.
Улуг чүгүрүктерниң чарыжынга Улуг-Хемниң Торгалыгдан Байыр Доржунуң Калдар аъды эрткен, ийи дугаарында Бии-Хемниң Сесерлигден Альберт Мөңгениң Доруг аъды келген. Ниитизи-биле аът чарыжынга алды дугаарынга чедир маңнап келген аъттарның ээлерин шаңнаан.
Вячеслав МОНГУШ “Наадым,байырларга эрткен аъттар” деп номундан белеткээн