Тываның Улустуң чогаалчызы Кызыл-Эник Кыргысович Кудажының «Дуңзаа» номундан Хелиң-оол деп эгени баштай номчукчуларның кичээнгейинге бараалгатывыс.

Тываның Улустуң чогаалчызы Кызыл-Эник Кыргысович Кудажының «Дуңзаа» номундан Хелиң-оол деп эгени баштай номчукчуларның кичээнгейинге бараалгатывыс. Чаа Тывага араттар амыдыралдың онзагай талаларын шиңгээдип алыр дээш, янзы-бүрү мергежилдерге өөренип ап турганын ол номда маадырларның быжыг туруштуун, чаа чүүлдерге сонуургалдыын эскерип болур. Улуг-Хемниң Арыг-Бажының чурттакчызы, Светлана Владимировна Диңмит каш чылдар бурунгаар төрээн суурунуң маадыр-иелериниң, төлептиг адаларның, өг-бүлелерниң, ат-алдарлыг кижилериниң төөгүзүн, аныяктарының амыдыралындан барымдаларны чыып, “Кавайым, төрээн черим Арыг-Бажы” деп аттыг номну чырыкче үндүрер күзел, сорулгалыын дыңнадып, Чөөн-Хемчик кожууннуң чагыргазының бажыңында “Чаа орук” солуннуң редакциязынга албан-биле сураглап чедип келген. Ырак черден келген аалчымның номунуң материалдары-биле ажылдап тургаш, чырыкче үндүрүп белеткээри-биле кады ажылдап, эки түңнелди чедип ап, номну типографияже дужааптывыс. Бодум хуумда онзагай деп санааным Тываның Улустуң чогаалчызы Кызыл-Эник Кыргысович Кудажының “Дуңзаа” деп номундан эгелерни номчукчуларның кичээнгейинге бараалгаттым.
Вячеслав МОНГУШ, “Чаа орук” солуннуң кол редактору

ХЕЛИҢ-ООЛ
(Улуг-Хемде тутпаан бээшкези чок кижиниё дугайында чугаа)…
Улуг-Хем кожууннуң Ийи-Тал сумузунга эң баштайгы улаан-булуңну Ховалыг Балган-оол чугайлаан. Сөөлүнде ол бажыңны Барык-Аксынче көжүрүп келген. Суурну Ийи-Тал дээр апарган. Бодум база бир дугаар классты ол улаан-булуңга дооскан мен. Ол төөгүлүг бажың ам даа бар. Үжен чылдарда ындыг улаан-булуңнар үжүк-бижиктиң, хурал-суглааның, оюн-тоглааның, бүгү-ле культурлуг эгелээшкиннерниң төптери чүгле Ийи-Талга эвес, Улуг-Хем кожууннуң бүгү сумуларынга туттунуп турган. Оларны Ховалыг Балган-оолдуң өрттеткен чугайы азы ооң холдары чугайлап турган…
…Кызылдың каттышкан школазынга математика башкызы турган, Василий Иванович Комбу деп хүндүлээр «Алгебра кичээлинге чудурук дег чугай херек, оолдар. Төш чартыы өл пөс херек, самбыра чоттунгур болур»-деп, ол өөреникчилеринге чугаалаар турган.
«Алгебра адазының» (өөреникчилери ону ынчаар адаар чораан), чагыын езугаар дежурныйлар бүдүн аржыыл өттүргеш, чудурук дег эвес, кижи бажы дег чугай белеткеп каар. Василий Иванович сан бодай бергенде, чүгле самбыра шаккылаар. Өл пөс-биле улай-улай чодуп-ла турар. Кичээл соонда, кижи бажы дег чугайдан довук дег тогланчы артып каар. «Алгебра адазы» төш чартыы өл пөс-биле самбыраны аштап каапкаш, изигленген девиинден оозу-биле дазыл тавак дег тас хаваанда дерин база чоткаш, карманнап алгаш базып үне бээр. Бичии болганда чугай кургай бээрге, Василий Ивановичиниң улуг хаваа база агарып кээр. Оозун эскербес-даа кара хөк.«Алгебра адазынга» ол чугайларны база-ла Балган-оол белеткеп турган чадавас…
Ховалыг Балган-оолдуң Улуг-Хем кожууннуң сумуларында чугайлаваан бажыңы чок. Көдээ черлерге культураның одаа болуп турган улаан-булуңнар бажыңнарын баштайгы үеде кыжын демир суугулар-биле чылыдып турган. Ооң кедизи ындыг-ла улуг эвес турган дээрзин амыдырал бадыткай берген - дүрген изиичел бол, соочалы аажок. Бажыңга черле бээшке херек, бир одап алган соонда хондур-даа от салбас… Ол үении-биле алырга, база кончуг улуг чугула херекти Хелиң-оол сегирип алган. Ол кым-даа эвес, база-ла Ховалыг Сонам ашактың бир оглу-дур. Үстүнде адаанывыс чугайжы Балган-оолдан бичиизи. Ховалыг Хелиң-оол изиг бээшкени кызыл холдары-биле дораан-на сегирип албаан, аңаа чедир амыдыралдың бичии эвес оруун Дуңгар-оол Максим Хелиң-оолович эрткен…
Бодунуң күш-ажылчы намдарының эгезинде Хелиң-оол Улуг-Хемни куду салдап бадар ужурга таварышкан. Москва, Ленинградче чоруп турган сургуулдар дег өөренип-даа эвес, сөстүң ылап утказы-биле алырга, ажылдап, шагдаалаары ол… Шак ынчаар Ховалыг Хелиё-оол Ус суурга шагдаалап эгелээн… Улуг-Хем унунда суурга ийи чылдың нүүрү болуп чорда, шериг дылы-биле чугаалаарга, Ховалыг Хелиң-оолду Тыва Арат Республиканың мырыңай мурнуу кызыгаарынче октапкан. Эр кижилерниң төрээн чуртун камгалаар деп хүлээлгези ол. Эрги Тывага улус ол дугайын эр кижи адазының чуртун тудар деп чугаалажып чораан… …Чанчын дээш коргуп сүртеп орар кижи Көк-оол ышкажыл! Хелиң-оол ону пат-ла билир болгай, иешкилер Хайыраканның Алдыы-Шынаага чурттап чордулар. Сураа хувискаал мурнунда Өвүр-Торгалыгже көже берген болганнар. Шак ынчаар Ховалыг Хелиң-оолдуң кадыг-дошкун чанчын деп коргуп-иргип турган кижизи барык-ла кады өскен эжи Көк-оол болган.
Амгы номчукчуларга баш удур чугаалап кагза эки боор: ол алдын-сарала чанчын дээрге ынчан Эрзин районга кызыгаар шерииниң командири турган, сөөлүнде келгеш Тыва АССР-ниң Улустуң артизи, алдарлыг «Хайыраан боттуң» автору Виктор Шогжапович Көк-оол ышкажыл. Кызыгаарга кыш дүжүп орган. Эрзин районга таңныыл албаны эрттирер казанак бажыңга демир суугу безин тывылбаан. Көк-оол командир көзүлдүр-ле дүүреп эгелээн. Черле чадап кааш, кандыг чүү-даа бол, орус чон аразынга чурттап каапкан кижи-дир, ол кандыг-бирни чугаалаар боор дээш Ховалыг Хелиңни келдиртипкен.
– Кыш келди, канчаар бис?-деп, Көк-оол кандыг-даа чанчын шинчи чок, эш-хуузу-биле чугаалаан. Хелиң-оол боданып туруп-туруп, ийи шериг эжеп бээрин дилээн. Уска хилис чурттап турганынга хомудап:
«Оода чадаарда, ол бээшке деп чүвениң иштин чүге баккылап көрбээн нопшу боор мен?». Думчукка тулганда бызаа сугжу дээн дөргүлүг, Хелиң-оол ийи эжи-биле кады ажылдап кирипкен. Ол шагда тууйбу деп чүвениң сураан дыңнаан боордан, бодун безин көрген эвес, ол чоок-кавының тейлерин кезип тургаш калбак даштар чыып алганнар. Ол-даа арамныг чүве-дир, малгаш тыппайын шынап-ла үш түрегни көргеннер. Эрзинниң ховулары чүгле элезинден бүткен. Довуракты мырыңай Сарыг-Булуңдан аътка артар ужурга таварышканнар. Ындыг ажыл кылып чораан эвес, кандыг бээшке тударын Хелиң-оол бодунуң бажында бодап чораан… калбак даштарны эптей салып тургаш, турган кижиниң хөрээнден бедивес бээшке хевирлиг суугуну кылган. Оон бедидер арга чок болган… Хоолайны база калбак даштар-биле казанактың девииринче өттүр тутканнар. Бичии бажыңга эң баштайгы отту салыр деп баарга, бээшке деп хуулгаазын этти көөр дээш, кызыгаарның бүгү шериглери Көк-оол баштаан чедип келген.
Хелиң-оол девидеп турган: бээшке агаар тыртар бе, ыяш кывар бе, хоолайдан ыш үнер бе, бажың ишти чылыыр бе? Хелиң-оол үне халып, кире халып, от салган оолдарны далаштырып шаг болган. Кургаг ыяшты салгаш, кылымал демир аасты хааптарга, кыпкан кезектер дызырткайнып, бээшке хөөмейлеп эгелээн. Шериглер холдары-биле тудуп көөрге, бээшке бүрелеп келген. Соок бажың ишти чоорту чылый берген. Көк-оол чанчын баштааш даштыгаа үне халчып кээрге, хоолайдан чалбыыштыг ыш бургурткайндыр үнүп турган. Чаа амыдыралдың бир тиилелгези!
Чежемейниң-даа кызыгаар чер болза, Көк-оол чанчын дөстүнмээн: – Чыскаалыңар! Дайынчы ланчыыларның үш-үш октары-биле! Бирээ! Ийи! Үш! Демниг дааштаашкыннар ыржым дээрни үш катап үттей өрүмнегилепкен. Ховалыг Сонам оглу Хелиң-оолдуё ажылчын аңгының хүрээлеңинге эң баштайгы «сагыл четтиргени» ол болган.
Оон бир чыл хире үе ажып чорда, өөрү-биле кады Хелиң-оол шеригден халашкан. Оон бир чыл хире үе ажып чорда, өөрү-биле кады Хелиң-оол шеригден халашкан.
…Соок дүшкелекте Ийи-Тал сумузунуң улаан-булуңунга сургуулдар чурттаар бажыңынга бээшкелер туттуна берген. Оон эгелээш Ховалыг Хелиң-оолдуң бээшке кылыр ат-сураа бүгү кожуунга тарай берген. Ооң бээшке кылып турганын бодум безин Шагаан-Арыгга көрген мен, ооң чылыынга амырап, дөгеленип, өөренип-даа чораан мен…

Кызыл-Эник Кыргысович Кудажы, Тываның Улустуң чогаалчызы
Д У Ң З А А