Кызыл-Эник КУДАЖЫ

Кызыл-Эник КУДАЖЫ
ДУҢЗАА
ДУҢГАР-ООЛ
(Төнчүзү Эгези мурнунда)
(Улуг-Хемде кырынче үнмээн адагажы чок кижи дугайында чугаа)
Чаа Тывада чаа амыдырал бүрүде чаа чүүлдерни төрүп, чаа кижилерни чаа ажылдарже кыйгырып турган. Үжен чылдарның эгезинде Тыва Арат Республиканың кол-кол кожууннарының Кызыл хоорай-биле аразынга телефон харылзаазы тургустуна берген. Ийи-Тал сумузунда Барыктың кыстарының аразындан Дажыма уруу Норжуңмаа, Байыр уруу Чактар-Сүрүң суглар найысылалга кээп, «узун-кулактар» апарганнар -телефонистер болу бергеннер. Оларның дугайында чон ортузунга анаа тоол-домак чоруп турган….
Тывага телефон харылзаазын Улуг-Арбак деп кижи эгелээн чүве-дир. Кызылга-даа көөрге, кожууннарга-даа баарга, адагаш бажында Узун-Арбак олурар… Дөртен чылдарда, Ада-чурттуң Улуг дайынының кадыг-берге үезинде, Тываның сумулар, суурлар аразынга телефон харылзаазын тудуп эгелээн. Чагыларны бүгү чон терге, шанакка сөөртүп, тускай сургуулдуг кижилер - Улуг-Арбактың өөреникчилери оларны черге кадааш, демир удазыннарны шөйүп турганнар… …Чогуур үези кээрге, амыдыралдың арнынга Сонам ашактың оолдарының оолдары көстүп келген. Эң баштай Дуңгар-оол Ховалыг, Хелиң-оолдуң оглу бут кырынга тура берген. Адазы ынчан бээшке тутпушаан. Дуңгар-оол Шагаан-Арыгның харылзаа белдиринге чедип келген. Ону, Сагаан-Толагайга адазын ышкаш, кандыг-даа чанчын хүлээп албаан, ол черниң даргазы, Улуг-Арбактың сурукчузу Ооржак Энчек-Кулак шинчилеп көрген. Ынчанмайын канчаар, адагаштар кадаары, чагы бажынче үнери, оларның аразынга демир удаазын шөери Хайыраканның туругларын кырлаарынга четпес боордан, оюн эвес болдур ийин. Ынчангаш харылзаа ажылынга окпаё-чикпен эрлер алыр херек. Шинчилевес арга чок. Чолдаксымаар мага-боттуг, чүгүртүлеңнээш орлан карактарлыг аныяк оол Энчек-Кулак даргага аажок таарышкан.
– Телефон монтеру кылдыр өөредип алзывысса, чөшпээрежир сен бе?-деп, дарга айтырган.
– Меңээ кандыг-даа ажыл дөмей - деп, Дуңгар-оол харыылаан. Ол чугаа болгандан бээр 40 чыл ашкан. Ол хүннү Максим Хелиң-оолович Дуңгар-оол ам-даа утпаан - 1943 чылдың майның 17-ниң хүнү. Ынчан 50 чылдарның ортаа үезиниң бир-ле чайы турган. Шагаан-Арыг-биле Арыг-Үзүү аразынга харылзаа үстү берген. Максим совхоз машиназынга олурупкаш, Ээр-Хавак ховузунга дүжүп калган. Монтер кижиниң чаңчылы черле ындыг, удазыннар шөйген адагаштар эдерип бадыптар. Үр-ле кылаштап келген. Максим бир-ле адагаш бажында ак доңганы көрүп турарга, сезинчии кончуг болган. Ораап каан удазын адырлы берген бе азы кошкак долгаттынган бе? Ону ыяап хынаар херек. Ында үр чүве чок, үне халааш көрүптер ол-ла. Монтер ынчалган. Серемчилелче сагыш салбаан. Камгалал илчирбелерин дээктенип албайын, буттарында баглап алган аткактыг демирлери-биле чагы бажынче маңнап үне берген. Доңгада ораап каан удазынны холдары-биле тудуп көөрге, быжыг болган. Шак ол өйде (кааң-на хүн турган чүве болгай) кайда-чүде Чаа-Хөл чүве бе, азы Арыг-Үзүү чанында бе телефон чагыларының бирээзинге чаңнык дүжерге, Дуңгар-оолдуң холу сирлеш диген. Монтер меңней бергеш, ийи холун аткаар октапкан. Ол уу-биле камгалал илчирбе чок кижиниң бажы ойтайгаш, буттары адагаштан адырылбайн барган. Чаңгыс сөс-биле чугаалаарга, Дуңгар-оолдуң бажы куду кылдыр астына берген. Өлүм мыя бо келген! Дуңгар-оолдуң арны-бажы дыңзыгып, бүгү ханы ынаар куттулуп келген. Карак чивеш аразында ийи будун адагаштан адыра тепкен. Оода чаңгыс катап, оода чаңгыс холу-биле чагыдан туттунуп четтигер херек. Оон башка баш куду кылдыр дүжер, өлүм чайлаш чок. Дуңгар-оол ынчаар кылып четтигипкен. Буттар куду, баш өрүлээш, чагы дөзүнге ол олура дүшкен. Кааң хүн Максим Дуңгар-оолче каттырып турган…
Бир катап Кызыл-биле барыын кожууннар аразынга телефон харылзаазы чиде берген. Тодарадып көөрге, Ийи-Тал сумузунуң девискээринде болган. Үрелиишкинни эдери-биле Максим Дуңгар-оолович чорупкан. Ол шагда харылзаа черинге тускай машина-чычаан турган эвес, «Бадылап» чорааш, аныяк монтер Ийи-Тал сумузунга хап келген. Суму даргазы Кыргыс Хойтпак-оол бодунуң бора аъдын дүжүп берген. Телефон херексел суккан ыяш хааржаан чүктээн монтернуң соонга кызыл доозун туруп калган. Ынчан изиг хүн турган чүве-дир. Шак-даа четпээнде күжүр бора кырында кижи чок, куруг, эзериниң төрепчилерин далбайтып алган суурга эстеп кирип келген. Телефон удазыны Даштыг-Тейге ийи адагаш аразынга үстү берген чытканын Максим көрүп каан. Серемчилил чогу-биле ооң кырынче хөме чорта берген. Даваннарынга сывырган-демир дээптерге, хажагай мал дораан мөөп эгелээн. Оозу буттарынга ораажы берген. Аът дывылап турда, Максим база черге баргаш, астып алган ыяш хааржаа-биле ылдыртынып калган. Черде кижини күжүр бора ийи адагаш аразынга хайыра чок сөөрткеш, үзүлген удазын төнерге, ам-на адыра халый берген. Изиг ховуга Максим туруп чадап каан. Кааң дээрже көрүп алгаш ыыт чок чыткан, буттары шимчевес болган. Дуңгар-оол оңгарлып кээрге, даргалар чоруул дээрге ынаваан. Ол аскаңайнып тура, ийи эштиң дузазы-биле телефон удазынын хере тырткаш, үзүк черни улааш, харылзааны катап тургускаш, монтер эр чүгле ынчан чоруткан.
Дуңгар-оол ажыл дээнде ужур чок кызыл кижи боор, бодум безин билир мен… Бир катап январьның чыккылама соогунда мындыг ужуражылгага таварышкан… Ийи-Тал ховузунга болган чүве-дир. Ам көзүлбестей бергени ол-дур, ынчан ында хараганнар, терезиннер аразында тевелер бо-ла чоруур ышкажыгай. База-ла харылзаа баксыраан ужурундан Максим Хелиң-оолович Ийи-Тал ховузунга дүжүп калган. Кандыг-даа бүдүмелдер изээнде херлир, соогаанда чыырлыр, физиканың дүрүмүн телефон удазынын шөйген улус сагывайн, чайын телефон удазынын хөлүн эрттир дыңзыдыр херип каан боор. Ооң ужун узадыр улааш Максим чагы кырынче үне берген. Ол аразында январьның кончуг соогунда киргиндилээн буура маң-биле келгеш, чагы адаан долганып туруп берген. Чолдак кудуруу-биле ийи быктын дожаңалдыр шаптанып каапкан, карактарының оттары чалбыраашталып, аксыдан ак көвүк шурап, адагашка өгенип, дүрбүнүп, аайын тывынмайн турган. Киргиндилээн бууралар дугайын Максим дыңнап шаг болган. Аъттыг, чадаг, шанактыг оларга шаптырып, амы-тынын-даа кижилер оскунуп тургулаан таварылгалар бар. Улустуң тоолдарында болза, тос тостуң дошкун соогунда киргиннээн буура бир кончуг дижир болгай.
– Аъдың чиийн бе, бодуң чиийн бе? – деп шаап кээр, оон кедерезе кижиниң чүс сөөгүн ончалап, чүс катап дызырт дээрин санап тура уу базар. Бедик адагаш кырында кижи чүүден коргар боор, Максим баштай ужурну херекке албаан. Харын бодунуң ажылын кылып, ак доңгага демир удазынны чыпшыр ээрип, адаанда шавар буураны чоогундан магадап орган. Адагашты чеже дээскиннерил, аштаар хырынныг, могаар боттуг амытан чоруй-ла баар ыйнаан кылдыр бодааш, херексевээн. Ындыг чүве кайда боор, ак шаң апарган буура чагының дөзүн карартыр дээскингеш, адагашка чөлендир чыдып алган… Ийи-Тал ховузу ажык болгаш ажыг чыварын үрүп-ле, эгелээн. Монтернуң ийи буду шынап-ла сыраланып эгелээн, холдарын үрер, чаярга-даа дуза болбаан. Чагы дөзүнде чыдып алган буураны сывыртап чорудуптар дээш, Максим кандыг-даа хемчегни алган. Кускуннап алгырып, кышкырып, ыт-куш өттүнүп, ээрип, шакырып-даа шаг болган. Шимчевээн. Чоокшулап бады келгеш, будунда эёмек демири-биле ооргазынче соп, ак хыраа апарган мөгеннеринче тепкилээн-даа. Ол харын айыылдыг херек болган. Буура тура халааш, Максимниң будундан чандыр-соора ап тургулаан. Шапкан буураның диштери шаккылаар. Максим доңганындан ээлбес холдары-биле кылаң чагыдан соора туттунуп, адагашты өрү халбактанып, буура аксындан тын менди чайлап, четтигип үне берген. Чеже-даа оралдажырга, оон чүве үнмээн. Киргиннээн буура ам мырыңай чагы дөзүнде туруп алган. Аксында ак көвүү улам шурап, чыварга доңуп, черже үстүп дүжүп, карактарындан чаш дамдылап, сидиин кудуруу-биле ооргазынга улам дошталдыр шаптап, коргунчуу кедергей апарган… …доңуп эгелээн. Буттары сыраланып, холдары көжүп калгылаан. Ийи-Тал ховузунуң ажыг чывары Максимниң арны-бажын камнаваан, думчук, чаак баштары агарып чаштагылай бергилээн. Үпчү-боду сириңейнип, диштери шаккыңайнып эгелээн. Ам черле кандыг - бир сөөлгү хемчегни алыр үе келген… Максим Дуңгар-оол сөөлгү идегелче кирипкен. Ында база улуг ынаныш чок турган. Ол үениң чаагай чепсек-херексели турда, кайда-чүде, черниң черинде адагаш бажында кижиниң үнүн кым дыңнап каар боор, дыңназа-даа ындыг дүрген шаап кээр машина-чычаан бар эвес… Максим телефонун демир суургага улааш долгаарга, өш-биле дөмей, ырак черлер кээр болган…үзүк чокка Максим Хайыраканче долгап-ла орган. Чүгле Хайыракан дүрген дуза чедирип болур турган, Ийи-Тал безин ырак…Хайыраканның конторазы харыылавастааш туруп берген. Чагы кырында кижиниң буттары билинместеп, холдары көжүп, дидирээри харын чидип эгелээн. Баш аартап орган, уйгу-даа кээр сагыштыг. Максим чиктиг кылдыр боданган: эрги Тываның чугаазы-биле алырга, эр кижи хая баарынга төрүттүнер, хая баарынга өлүр дижир, чагы бажынга-даа өлүр чүве-дир аа? Ам бир каш долгай каапкаш дыңнаарга, Хайыракан харыылай берген. – Кымыл? – деп, Дуңгар-оол айтырган.
– Сержикпей-дир мен. Суму даргазы.
– Дуңгар-оол-дур мен. Ат болдум. Дүрген хак! Ийи-Тал ховузунда адагаш бажында олур мен. Адаамда шавар буура чыдып алган. Доңуп өлдүм дүрген… Дуңгар-оол оон ыңай чүнү чугаалаанын боду безин дыңнаваан. Телефонун оскунупкан