РСФСР-ниң алдарлыг башкызы, Тываның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү Осур-оол Амашкынович Монгуштуң 100 харлаан юбилейинге

РСФСР-ниң алдарлыг башкызы, Тываның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү Осур-оол Амашкынович Монгуштуң 100 харлаан юбилейинге

«ӨГБЕЛЕРНИҢ ДАГДА ОДАА»
Өнермаа ООРЖАК, Чыргакы ортумак школазының тыва дыл, чогаал башкызы

Эрткен үе, каргыс төре,
Эрии-шаажы дөңгүзү сен.
Экер-эрес Самбажык сен,
Эрестерниң эзири сен.
Кара-Даглар, Оргу-Шөлдер,
Маадырларның турлаа чүве.
Каңзы болуп, олбук болуп,
Мактал ырга кирген чүве.
Хөректиң - Даа бетинде бо
Көже бербээн көрүп туру.
Доскуулдуң өө шак маңаа
Докулчак ак турган дижир.
Улуг-Сайыр унун дургаар
Уткуй көрген Хөректиң-Даа
Оргу-Шөлге тепкииш болуп,
Оран-чуртка суурга болган.
Шапкынчы боор мээң өгбем
Шаап келир кыштаа-ла бо.
Хайгыылчывыс мээң даайым
Харап турган тейи-ле бо.
Каразыг баък бараан көрзе,
Кара-Дагже медээ кылыр
Хүндүс болза, ыжын шөйер.
Дүне болза, одун кыпсыр.
Самбажык оон сагыш аннып,
Сыйда оъгун белеткеп аар.
Сагыжы бак паараңга
Шыңгыы харыы тудуп үнер.
Хуртун боонуң даажындан
Куйлар үдү улам уюк.
Чагдаар аажок чаъс оъктар
Чаап кээрге, шериг дезер.
Эң бедик Кара-Дагже
Эзээргектер семеп чадаан.
Кадыр даглар баштарынга
Кайгал эрлер хоргастанган.
Шаажылыг эрээге ынчан
Самбажыктар дүжүп бербээн.
Өштүглерге акташкан дег,
Өжээн одун өөскүткен.
Улаастайга шуптузунуң
Бажын канчап кезип шыдаар.
Улус чоннуң тура-соруун
Базып каар деп шүүгү кайдал!
…Хөректе өдек чылыынга авам
Хөөкүй оглу мени божаан.
«Алдан дургун сыскындызы» -
Адым ынчаар алгый берген.
Хөректе ам чээннерим
Хөвей малын кыштатпышаан,
Алдан маадыр салгалының
Адын сыкпайн чурттап чорлар.
Өгбелерниң дагда одаа
Өөрүшкүнүң чулазы бооп,
Төөгүнү чырытпышаан,
Төре херээн быжытпышаан.
(Алды айның 25-26 1993ч. Алдан-Маадыр суур).

Тыва чогаалда алдан-маадырларга тураскааткан чогаалдар эвээш эвес. Оларның иштинде шии, шүлүк чогаалдары база бар. Ынчалза-даа оларның аразында Осур-оол Амашкынович Монгуштуң «Өгбелерниң дагда одаа» деп шүлүү лексиказы болгаш уран чурумалдары-биле бир аңгы онзагай.
Осур-оол Амашкынович Монгуш – РСФСР-ниң алдарлыг башкызы, Тываның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү, Улус өөредилгезиниң тергиини, Россия школаларының алдарлыг башкызы. Ол – төрээн чуртунга чоргаарланып, бойдузун чарашсынып, Тывазының келир үези дээш сагыш човап, улуг, чаш-даа назылыг улуска чагыын шүлүктерин дамчыштыр берип чораан өгбе.
Автор алдан-маадырларның тулчуп турган төөгүлүг черинге төрүттүнгенинден аңгыда, оларның дорт салгалы болур. Ол дугайында шүлүкчү чогаалында дылдың чурумалдыг аргаларын, шериг лексиканы ажыглап чедингир, тода, билдингир дыл-биле тайылбырлап бижээн.
Ынчангаш, шүлүкчүнүң «Өгбелерниң дагда одаа» деп шүлүүн номчуп, сайгарылгазын сонуургаар боор деп идегедивис.
Шүлүктүң кол утказы болгаш тургузуу
О.А Монгуш «Өгбелерниң дагда одаа» деп шүлүүн 1993 чылдың июнь 25-26 хүннеринде бижээн. Шүлүктүң ады тывызыксыг, чараш - «Өгбелерниң дагда одаа».
Өгбелер дээрге хүндүткелдиг, улуг назынныг улус-тур. Оларның аразында төрээн чери, чону дээш амы-тынын берип, эжелекчилерге удур чаныш-сыныш чок тулчуп чораан эрес кижилер бар. Олар дээрге алдан-маадырлар-дыр. Тыва чуртувус, чонувус манчы-кыдат дарлал адаанга човууртап, түреп чорда, алдан-маадырлар оларга удурланып, 1883-1885 чылдарда тура халыышкынны кылган. Ынчангаш, шүлүктү автор алдан-маадырларга тураскаадып бижээн.
Шүлүктү үш кезекке чарып болур:
1. Алдан-маадырларның турумчуп, күш мөөңнеп ап турган черлери-биле таныштырылга;
2. Маадырларның эрес-дидим тулчуушкуну болгаш тиилеттирбес болган салым-чолу;
3. Амгы үеде оларның салгалдарының өгбелериниң оран-чуртун ээлеп артканы.
Шүлүктүң эмоционалдыг хөөнү
Очур-оол Амашкынович шүлүктү бирги одуруундан төнчүзүнге чедир бедик көдүрлүүшкүннүг, чамдык черлерде килеңниг, өскезинде байырымныг, бадыткалдыг хөөн-биле бижээн.. Автор шүлүүнде салгалдар аразының харылзаазын онзагай чуруп көргүскен. Эрткен болгаш амгы үениң аразында автор боду харылзаштырар удазын болуп турар. Чүге дээрге шүлүкчү боду алдан маадырларның «сыскындызы» - салгалы болур (М.О:Бай-ыяш: 47). Ооң-биле кады Хөректиң-Даа база херечи болуп, «көже бербээн көрүп турар» (М.О:Б: 46).Авторнуң «шапкынчы өгбези» Хөрек-Дааның мурнунда доскуулдуң өөнге шаап кээп, а хайгыылчы даайының харап турган тейи база мында.
Хөректе өдек чылыынга шүлүкчүнүң авазы «хөөкүй» оглун божаан. Ол үеде алдан маадырларның ажы-төлүн, дөргүл-төрелин бай дүжүметтер эриидеп, шөлүп чораан. Авторнуң ынчан «алдан дургун сыскындызы» деп ады ынчаар алгый берген. (М.О: Бай-ыяш: 46). Ооң чээннери ам ол өдекте көвей малын малдавышаан, алдан-маадыр салгалының адын сыкпайн чурттап чоруур. Олар бурунгу өгбелериниң дагда одаан өжүрбейн чоруур. А ол одаг «өөрүшкүнүң чулазы бооп, төөгүнү чырытпышаан, төре херээн быжытпышаан» – деп автор түңнеп турар.
Шүлүктүң лексиктиг характеристиказы
Шүлүктүң сөзүглелинде историзмнер, шериг лексиканың сөстерин, топонимнерни автор хөйү-биле ажыглаан.
Топонимнер (черлер аттары) саны шүлүкте - беш. Оларның дөртү- дөстер каттыштырар синтаксистиг арга-биле тургустунган дефистеп бижиир нарын сөстер: Кара-Даг, Оргу-Шөл, Хөрек-Даг, Улуг-Сайыр, Улаастай
Бо топонимнер амгы үеде Сүт-Хөл болгаш Чөөн-Хемчик кожууннарның Алдан-Маадыр болгаш Хорум-Даг деп сумуларында черлер аттары болуп турар. Улаастай – Улиастай, моол ат, очулдурарга, «теректиг» дээн.
Чогаалда тос төөгү-биле (историзм) холбаалыг сөстер бар. Оларның хөй кезии Тывага манчы-кыдат дарлалының үезинде ажыглаттынып турган.
1.Каргыс-дарлакчы; 2.Төре-чазак, тургузуг; 3. Эрии-шаажы – шииттирген кижиге онаар кеземче; 4. Д=ңгү – шииттирген кижиниң мойнунга кедиргеш, шоочалап каар ыяш; 5.Каңзы-оъттуг чер; 6. Олбук-чадыг; 7.Эзээргектер – эжелекчилер; 8. Шүүгү-шииткел үндүрер чер (амгы үеде суд албаны); 9.Чула-чырыткы.
Шериг лексикага хамааржыр сес сөс бар. Оларның утказын тайылбырлаарга, мындыг: 1.Суурга - бедик хайгаарал кылыр чер; 2. Хайгыылчы-хайгааракчы; 3. Сыйда оък - хапта оък; 4.Паараң - кыдат шеригниң лагери; 5.Хуртун боо –араалыг боо; 6.Чаъс оък-демир - өзектиг оък; 7.Шериг-дайынчы кезек.
Чогаалда ажыглаан уран чурумалдыг аргалар:
Шүлүкте чурумалдар хөй: Кара-Даглар, Оргу-Шөлдер – маадырларның турлаа, олбуу; Улуг-Сайыр унун уткуй көрген Хөректиң-Даа Оргу-Шөлге тепкииш болуп, суурга болган; шапкынчы өгбезиниң шаап келир кыштаа, хайгыылчы даайының харап турган тейи… Оларны номчукчунуң караанга тода, чараш кылдыр көстүп кээр кылдыр чогаалчы сөстүң күжү-биле илередип шыдаан.
1.Диригжидилгени ажыглаарга тус черниң чурумалы улам тода, «дириг» болу берген: Хөректиң-Даа… «көрүп туру», өгбелерниң дагда одаа… « төөгүнү чырытпышаан, төре херээн быжытпышаан», октар «чаап кээр».
2. Чурумалдыг символ: «Самбажыктар»--хосталга дээш демисежип чораан эрес-дидим оолдарны ниитижиди адаан ат.
3.Эпитеттерни ажыглаарга, чогаалдың дылы улам «чидиг», тодаргай, чараш, долу болу берген.: докулчак ак өг, уткуй көрген Хөректиг-Даг, сагыжы бак паараң, шыңгыы харыы, хуртун боо, чаъс оък, эң бедик Кара-Даг, кадыр даглар, кайгал эрлер, шаажылыг эрээ, өжээн оду, хөөкүй оглу, көвей мал, өөрүшкүнүң
4.Катаптаашкыннар шүлүктү байырымныг, бадыткалдыг кылып турар.
Эрткен үе, каргыс үе, … турлаа чүве, …кирген чүве;…кыштаа-ла бо, …тейи-ле бо; хүндүс болза, ыжын шөйер, дүне болза, одун кыпсыр.
ТҮҢНЕЛ: Осур-оол Амашкынович Монгуштуң «Өгбелерниң дагда одаа» деп шүлүү – байлак лексикалыг, уран чурумалдыг, ханы патриотчу уткалыг чогаал. Бо чогаалды кайы-даа салгалдың кижилери сонуургап номчуур дээрзинге чигзиниг турбас.

Парлалгага Вячеслав МОНГУШ белеткээш, 2023 чылда Алдан-Маадырга, Кара-Дагга болгаш 2024 чылда Сүме шөлүнге тырттырган чуруктары-биле материалды каастаан.