️БАЖЫҢ-АЛААККА ОЛЕГ ӨДЕРБЕЕВИЧ СУВАКПИТТИҢ 100 ЧЫЛДААНЫНДА

️БАЖЫҢ-АЛААККА ОЛЕГ ӨДЕРБЕЕВИЧ СУВАКПИТТИҢ 100 ЧЫЛДААНЫНДА

2026 чылдың май 6-да, Бажың-Алаакта Монгуш Маадыр-оол аттыг көдээ культура бажыңынга Тыва Республиканың күрүне шаңналының лауреады, шүлүкчү, очулдурукчу, чогаалчы Олег Өдербеевич Сувакпиттиң 100 чылдаанынга тураскааткан “Сувакпиттиң чогаадыкчы делегейи” деп сактыышкын кежээзи болуп эрткен.
Россияның чогаалчылар Эвилелиниң Тывада салбырының даргазы Николай Шагдыр-оолович Куулар, баштаар черниң кежигүннери критик Меңги Нагаан-оолович Ооржак, шүлүкчү Юрий Кыргысович Туң-оол, Бажың-Алаак чурттуг, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы Владимир Чыргал-оолович Ховалыг оларны “Бора-Булак сырыны” чечен чогаал каттыжыышкынның кежигүннери Чадаананың Үстүү хүрээзинче, Бажың-Алаакче кирер белдирде “Авага” тураскаал чанынга уткуп алдывыс.
Бажың-Алаакта Чылгычы Чимит-Доржуевич Ондар аттыг школада шии чогаалчызының музейинге, Россияда “Өөредилге” төлевилелдиң шугуму-биле чурагайлыг өөредилге төвүнүң чаа дериг-херекселдер-биле дериттинген клазынга, Олег Өдербеевич Сувакпиттиң чогаалдарынга өөреникчилерниң чураан чуруктарының делгелгезин Кызылдан келген аалчыларывыс-биле көрүп, башкыларның үделгези-биле таныштывыс.
Тываның Ю.Ш.Күнзегеш аттыг ном үндүрер чериниң чырыкче үндүрген номнарын делгепкен. Чаа номнарны садып алыр дээн кижилерге ном үндүрер черниң ажылдакчызы Владимир Ховалыг таныштырып, авторларының-даа дугайында барымдааларны тайылбырлап берип турду.
Сценаның дөрүнде Олег Өдербеевич Сувакпиттиң чуруун көскү кылдыр бедидир аскан, а баарында чогаалчывыстың аңгы-аңгы чылдарда чырыкче үндүрген номнарын көскү кылдыр салып каан, а өске талазында ооң намдарындан барымдааларны, өг-бүлезиниң чуруктарын делгээн.
Бажың-Алаак суму чагыргазының даргазының социал-политика талазы-биле оралакчызы Айыраана Николаевна байырлыг хемчегниң ажыттынганын чарлап, сөстү Тываның чогаалчылар Эвилелиниң даргазы Николай Кууларга берген. Николай Шагдыр-оолович Тываның ат-сураглыг чогаалчызы Олег Өдербевич-биле Москвага өөренип тура ужуражып, таварышканын, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга ооң соонда көскү салдарны чедиргенин сактып чугаалааш, Бажың-Алаакта уругларның Саая Өдербеевич Таспай аттыг, улуг улустуң Сара Алексеевна Иргит аттыг болгаш школаның ном саңнарынга Николай Куулар номнарны белекке берген.
“Хүнчүгеш” уруглар садының школаже белеткел салбырының бөлүк оолдар, кыстары О. Сувакпиттиң “Шилги бызаа” деп шүлүүн ырлажып күүсеткениниң соонда, “Хаважыгаш” деп шүлүктү Алдын-Шуру Монгуш, “Эки-турачы”- Шолбан Ондар, “Хуулгазын кажыктарым” деп шүлүүн Туяна Донгак, Шойгу Монгуш “Аяс турзун!” деп шүлүүн Андрияна Чанчып, ”Мээң ачам” деп шүлүктү Айыыжы Донгак, “Арзылаң-биле Пар” деп баснязын Долума Бумба-Хуурак аянныг номчуп, зал долу көрүкчүлерге бараан болганнар. Бажың-Алаактың аныяк сыгытчызы Аржаан Ховалыг уяранчыг тыва хөөмей-сыгытты салып, хөөмейжи өгбелериниң янзы-бүрү аргаларын көргүскен.
Чөөн-Хемчик кожууннуң чагырга даргазының социал-политика талазы-биле оралакчызы Джамиля Джоновна Монгуш, “Бора-Булак сырыны” чечен чогаал каттыжыышкының киржикчилери Кара Танайевна Нассык-оол, Нина Ховалыговна Куулар, Чаяна Чадамбаевна Шилова боттарының өмүнээзинден байыр чедирип чугаалааш, чырыкче үндүрген номнары болгаш белектерин сумуда, школада ном саңнарының эргелекчилеринге тывысканнар. Чадаанада М. М. Мерген-Херел аттыг культура бажыңының “Кашпал” сам бөлүү конкурстарга шылгараан самнарын, Чөөн-Хемчик кожууннуң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Эртине Хүлер-оолович Ховалыг бир эвес дириг чораан болза, 100 харлаан чаңгыс чер чурттуг чогаалчывыс Олег Өдербеевич Сувакпитиң шүлүктеринге чоннуң ырлары апарган ырыларны күүседип, сактыышкын кежээзинге хөгжүмнүг байырны чедиргеннер.
Олег Өдербеевич Сувакпиттиң кады төрээннеринден Саая Таспай Өдербеевичини 19ү0 чылдарда “Ленинчи орук” солунга ажылдай бергеш таныыр, “Чадаананың чадаганы” чечен чогаал каттыжыышкынның киржикчизи болурга, билир апарган мен. Монгуш Мажааевич Мерген-Херел-биле “Сайзанаавыс сактып кел даан” деп ырының сөзүн чогаадыптарга, аялгазын Монгуш Мажааевич көрүкчүлерге чедирип, делгереткен.
СЭКП Чөөн-Хемчик райкомунуң агитация болгаш пропаганда килдизиниң шыырак ажылының салдары бооп магат, ол үеде Монгуш Мерген-Херелдиң “Чадаанамны” деп ийи аңгы сөзүглелдиг ырлары Чадаананың культура бажыңында “Хемчиктиң аялгалары” агиткультбригадазының артистери Татьяна Алексеевна Доржунуң, Зинаида Байыртыевна Ондарның, Борис Монгушович Сайынның, Михаил Иргитович Айыыжының, Кара-кыс Биче-ооловна Монгуш, Анатолий Даш-оолович Сат, Мергенмаа Михайловнаның дыка хөй малчын коданнарынга, хову-трактор бригадаларынга концерттиг үнүүшкүннериниң соонда, оон көдээ культура бажыңнарының сценаларынга нептерээнинге чогаарланыр мен.
Тыва эки-турачыларның бирээзи Саая Эренчин-Доржу Өдербеевич чогаалчының акызы. РСФСР-ниң алдарлыг башкызы Осур-оол Амашкынович Монгуштуң 100 харлаанынга тураскаадып, чоокта чаа Чадаананың № 2 ортумак школазынга Хорум-Даг ортумак школазы эртем-практиктиг конфренцияны эрттирген. Хоочун башкывыстың сактышкынындан алырга мындыг барымдаа бар:
— 1943 чыл. Тыва Арат Республика тускай бот-догуннаан күрүне турган чүве. Совет Социалистиг Республикалар Эвилелинге ынчан каттышпаан. Совет Эвилелинге Ада-чурттуң Улуг дайынының кидин-түлүк үези ол. Бүгү Тыва улуг ССРЭ-ге дузалажып, ооң Кызыл Шериинге деткимче көргүзүп, белек-дузаламчы чыып, чорудуп турган.
— Чөөн-Хемчик кожууннуң ынчангы культура килдизиниң эргелекчизи турган Саая Эренчин-Доржу Өдербеевич бисти удуртуп чорааны-биле омак-хөглүг ойнап чораан бис. Ол күзүн Эренчин-Доржу Өдербеевич Ада-чурттуң Улуг дайынынче эки турачы бооп чорупкан чораан. Тываның эки турачы эрес оолдарының бирээзи-дир. Ол ам бистиң аравыста чок. Гвардейжиниң чырык адынга тураскаадып бо чүүлдү парлалгага бижидим. Мен бо концертке ниити ырга киржип, оон ыңай фашистерге туттургаш, байысаадып пат болган, черге диригге-ле хөмдүргеш, оон дирлип үнүп келген маадыр Кызыл шеригжи солдат дугайында баллада номчуп чораан мен. Чон ону үнелээн – деп, бижээн. (“Уран чүүлдүң тергииннери” деп номда "Ойнап чораанывыс" деп эге (арын 18-20 В.Монгуш)
Бажың-Алаак суму чагыргазындан ырак эвес тыва эки-турачыларның тураскаал комплекизин Ада-чурт дайынынга киришкен эрес – дидим дайынчыларның ажы-төлү, салгалдары, сумунуң чону кылдыртып каан. Чылдың-на Ада-чурттуң дайынынга Тиилелгениң хүнү май 9 - та, улуг назылыглар, школачы болгаш уруглар садынче барып турар бажың-алаакчылар чыскаалды, культура-массалыг хемчеглерни эрттирип турарлар.
Бо чүүлдүң автору мен бир барымдааны онзагай демдеглээр бодаан мен. 1988 чылда “Шын” солунга ажылдаар дээш, кол редактор Валерий Севилбаавич Шаравииге кирдим. Ол Хөндергей чурттуг оралакчы редактор турган Сат Күстүгүр Күдерекович-биле сүмелешкеш, информация болгаш спорт килдизиниң корреспондентизи кылдыр мени хүлээп алган. Каш чыл эрткенде, төп солуннуң көдээ ажыл-агый килдизиниң эргелекчизи Седен Кудурукпаевич Хертек, улуг корреспондентилер Шаңгыр-оол Андреевич Доржу, Даңзы Назытыевич Салчак-биле кады ажылдаан мен. Шаңгыр-оол Андреевич Тывага нептерээн “Чылгычының ырызы” деп номнуң автору, Бажың-Алаак чурттуг чогаалчы болурундан аңгыда, 1990 чылдарның төнчүзүнде, 2000 чылдарның эгезинде “Эне сөзү” солунга кады ажылдап, дагдыныкчым болган. "Чылгычының ырызы" Тыва" телерадиокомитединиң, ооң соонда телерадиокомпанияның дамчыдылгаларынга, "Малчыннарның радиостанциязынга доктаамал дамчыдар ырызы турган. (Уланчылыг)