Если Вы стали свидетелем аварии, пожара, необычного погодного явления, провала дороги или прорыва теплотрассы, сообщите об этом в ленте народных новостей. Загружайте фотографии через специальную форму.
Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 728x90px center-top
ОБУС БАШКЫ
ОБУС БАШКЫ
Вячеслав МОНГУШ, « Чаа орук» солуннуң кол редактору
(Башкывыс дугайында кыска сактыышкын)
Хайыраканның клувунга солун кино болур деп барганда, улуг, биче-даа көрүкчүлер хөй болур. «Ералаш» деп уругларга киноүзүндүлерин, «Ну, погоди!» болгаш өске-даа мультфильмнерни көрүксээр болзуңза, 5 көпеекти төлепкеш, чоргаар бастырып кире бээр сен.
Индий кинолардан «Слоны, мои друзья» «Месть и закон» «Бродяга», «Танцор Диско», «Танцуй, танцуй!» “Зита болгаш Гита” дээш дыка хөй солун киноларны көөр дээш, бажыңга ажылды дүрген кылып каапкаш, авамдан кинолаар көпеек дилээр мен.
Авам күжүр бажыңга кичээл, онаалгамны кылганымны албан-биле айтырар. Аңаа тула бээр мен. Ынчалза-даа онаалгамны дүрген кылып кааптарын бодааш сумкамда кыдырааштарым, номнарымны ажып, шээжилеп, тыва дыл, чогаал кичээлдерин шалыпкын кылыптар мен. Шүлүктерни ыыткыр, тода номчуур мен. Ынчалза-даа…
Санның үлээр, көвүдедириниң аргаларынга «пат-ла болгай мен». Үлээр, көвүдедириниң таблицазын өөренип турдум. Авамның хенертен 5Х5 - каш болурул? – деп, айтырыынга дидим эвес-даа болза, ыыткыр: - 21-дир ийин авай! – дигеш, арнынче чиге көрүп алган тур мен.
--Таблицаңны эки катапта, ам-даа өөренип, ээжилеп албаан ышкажыл сен? –дигеш, 5Х1= 5, 5Х2=10, 5Х3 =15, 5Х4=20 деп, Пифагорнуң таблицазын бүдүү айтып бербишаан, катап айтырды. Тула берген мен. Катап-ла, та дедирленгеним ол, азы өжегерээн бе: - 21-дир ийин. – дээримге, авам
— Кайнаар-даа үнмес сен! –диген. Ол таварылганы манаваанымдан, ыглапкан мен.
Кежээкининиң 5 шак бичии-ле, четпейн турар. Шакты айтырган болза, каш минута четпейн турарын база-ла билбес турдум. Ынчалза-даа:
- Авай, кино соонда, кежээ чанып келгеш өөренип алыр мен. Албан-биле шүве –деп, чаннып эгеледим.
Кино көөр 10 көпеек берген. Амырап турарымны, номнарымны эгинге чүктээр сумкамче дыка дүрген киир, шыгжаптым. Ынчангаш кудумчуну куду алзы маңнап бар чыда, эштеримниң бажыңының чанынга доктаап, соңгадан кыйгырарымга, Мерген бажыңында чок, а Юра база-ла чок. «Хүнчүгеш» ясли-садигиниң чанында Орланга келдим. Клубтан бажыңы шоолуг ырак эвес болгаш бо эжим черле оожум кижи. Таваары кончуг меңээ уткуй үнүп келген.
Клубка чоокшулап келиривиске, школавыстың хоочун башкызы Обус Маңнай-оолович шевергини кончуг кеттинип алган холунда даянгыыштыг, ооң бажында хирлени берген чук ойнаар кыс бажы кедирип алган чугааланып турар:
— Канчап кино көөр кижи мен? Көпеек чок, аан. Хайыраан, үемни. Онаалгаларым күүсетпээн мен. Азы онаалгам күүседийн бе? Көпеек чокта, канчаарыл? Ойт, онаалгам күүседийн! –дигеш, клубтуң эжииниң аксындан бичии-ле үндүр кылаштаптар-даа…
Клуб эжиинге турган дыка хөй оолдар-биле кино көргүзеринге чедир кайганып, чамдык таварылгаларда киноже кирер көпеек чок катттыржып, башкывысты көргеш, улам-на тенектенир турдувус. Чамдык дөспес эрлер, кино көргүзер черниң артынче халчып баргаш, электри сывырындактарын ыяш, азы кандыг-ла бир чүве-биле адыра шааптарга, сайылгаан чырыы өжүп каар. Ынчангаш башкывыс бисти тенектенмезин, кино көөр акша чок болза, бажыңнарынче чангаш, онаалгаларын кылып алзын дээш ындыг көргүзүгнү чижек кылдыр күүседип турганы ол бооп чадавас...
Обус Маңнай-ооловичини эки таныыр чүвем болза, бажыңга бир-ле чылын часкы тарылга үезинде, хүүрек тудуп алган ачамга келир. Эртежик-ле, болдур ийин…
Авамның аякка куткан шайын ижип, быжырган далганын изиг шайга доорап, чий каапкаш, ачам-биле кады чоруптарлар. Дүъш четкен бе, четпээн бе? Удаваанда кудумчуну куду казып каан оңгарны куду алзы суг-даа бадар-ла.
Башкывыстың удуртулгазы-биле школа девискээринге чедир буга суу агып чыткан. Школа чанынга теректерни суггарып, ногааларның чалдарын эге класстарга өөренип тургаш оолдар хүүректерлиг, дырбааштарлыг казып белеткептеривиске, уруглар ногааларны тарыыр, чечектерни суггарар турган.
Клубка кино эгелээр мурнунда Обус Маңнай-оолович делегей байдалының дугайында лекция, политинформация номчуп бээр турган. Айтырыг салган улуг кижилерге делгереңгей тодаргай тайылбыр бээр турганы сагыжымда артып калган.
Чадаанада М.Буян-Бадыргы аттыг музейге бир-ле катап башкының мугур хар харлаан юбилейлиг чылында уруглары, чоок кижилери, Чаа-Хөл, Барыын-Хемчик, Кызыл болгаш Чөөн-Хемчиктиң Хайыракандан таныыр, билир кижилер, өөреникчилери сактыышкынны кылганын номчукчуларга сагындырары артык эвес.
«Азия төвүнүң кижилери» деп номнуң 5-ки томунда бижип турары-биле алырга, 1930 чылдарда Ленинградка өөренген, ниити башкы стажы 41 чыл, ооң иштинде Чөөн-Хемчик кожууннуң школаларынга , Чадаана, Хайыракан 32 чыл ажылдаан башкының дугайында Тываның Улустуң чогаалчызы Кенин-Лопсан Монгуш Борахович — Бистиң ынак, эргим башкывыс - деп, чылыг чымчак сактыышкынны чугаалаан. РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы Обус Маңнай-ооловичиниң дугайында бистиң чаңгыс кудумчуга ойнап өскен угбавыс, Чадаананың Ң1 ортумак школазының төөгү башкызы Светлана Хөөкүй-ооловна база онзалап демдеглээн.
Обус Маңнай-ооловичиниң ийи чаш кызының авазы Бадымаа Делгеровна Сат 1954 чылда чок апаарга, авазының орнунга оларны төлептиг кижилер кылдыр өстүрүп кижизиткен башкы, эң-не төлептиг ада болур. Улуг уруу Анис Обусовна Якутияның күрүне университединге төөгү-филология факультудин болгаш Новосибирскиниң күрүне университединге психология факультедин дооскан. Бичии уруу Чечек бухгалтер эртемниг болгаш Тываның аңгы-аңгы бүдүрүлгелеринге санакчы бооп ажылдаан. Обус Маңнай-ооловичиниң ийи кызының ажы-төлүнден башкы кырган-ачазының мергежилин-даа, авазының, ачазының-даа эртем-билии, мергежилин дөзээннер хөй болган.
Хайыраканның колхозчуларының күжү-биле туткан көдээ клуву. Кино көргүзүүнүң мурнунда хоочун лектор башкывыс, сцена баарында, а суурувустуң күш-ажылчы кижилери залда олурупкан кичээнгейлиг дыңнап орары карактарымга катап база көстүп, оларның шырай-арны сагыжымга кирди.. Өг-бүле хүнүнге тураскаадып, кыска сактыышкынны бижидим.
Вячеслав МОНГУШ, « Чаа орук» солуннуң кол редактору
(Башкывыс дугайында кыска сактыышкын)
Хайыраканның клувунга солун кино болур деп барганда, улуг, биче-даа көрүкчүлер хөй болур. «Ералаш» деп уругларга киноүзүндүлерин, «Ну, погоди!» болгаш өске-даа мультфильмнерни көрүксээр болзуңза, 5 көпеекти төлепкеш, чоргаар бастырып кире бээр сен.
Индий кинолардан «Слоны, мои друзья» «Месть и закон» «Бродяга», «Танцор Диско», «Танцуй, танцуй!» “Зита болгаш Гита” дээш дыка хөй солун киноларны көөр дээш, бажыңга ажылды дүрген кылып каапкаш, авамдан кинолаар көпеек дилээр мен.
Авам күжүр бажыңга кичээл, онаалгамны кылганымны албан-биле айтырар. Аңаа тула бээр мен. Ынчалза-даа онаалгамны дүрген кылып кааптарын бодааш сумкамда кыдырааштарым, номнарымны ажып, шээжилеп, тыва дыл, чогаал кичээлдерин шалыпкын кылыптар мен. Шүлүктерни ыыткыр, тода номчуур мен. Ынчалза-даа…
Санның үлээр, көвүдедириниң аргаларынга «пат-ла болгай мен». Үлээр, көвүдедириниң таблицазын өөренип турдум. Авамның хенертен 5Х5 - каш болурул? – деп, айтырыынга дидим эвес-даа болза, ыыткыр: - 21-дир ийин авай! – дигеш, арнынче чиге көрүп алган тур мен.
--Таблицаңны эки катапта, ам-даа өөренип, ээжилеп албаан ышкажыл сен? –дигеш, 5Х1= 5, 5Х2=10, 5Х3 =15, 5Х4=20 деп, Пифагорнуң таблицазын бүдүү айтып бербишаан, катап айтырды. Тула берген мен. Катап-ла, та дедирленгеним ол, азы өжегерээн бе: - 21-дир ийин. – дээримге, авам
— Кайнаар-даа үнмес сен! –диген. Ол таварылганы манаваанымдан, ыглапкан мен.
Кежээкининиң 5 шак бичии-ле, четпейн турар. Шакты айтырган болза, каш минута четпейн турарын база-ла билбес турдум. Ынчалза-даа:
- Авай, кино соонда, кежээ чанып келгеш өөренип алыр мен. Албан-биле шүве –деп, чаннып эгеледим.
Кино көөр 10 көпеек берген. Амырап турарымны, номнарымны эгинге чүктээр сумкамче дыка дүрген киир, шыгжаптым. Ынчангаш кудумчуну куду алзы маңнап бар чыда, эштеримниң бажыңының чанынга доктаап, соңгадан кыйгырарымга, Мерген бажыңында чок, а Юра база-ла чок. «Хүнчүгеш» ясли-садигиниң чанында Орланга келдим. Клубтан бажыңы шоолуг ырак эвес болгаш бо эжим черле оожум кижи. Таваары кончуг меңээ уткуй үнүп келген.
Клубка чоокшулап келиривиске, школавыстың хоочун башкызы Обус Маңнай-оолович шевергини кончуг кеттинип алган холунда даянгыыштыг, ооң бажында хирлени берген чук ойнаар кыс бажы кедирип алган чугааланып турар:
— Канчап кино көөр кижи мен? Көпеек чок, аан. Хайыраан, үемни. Онаалгаларым күүсетпээн мен. Азы онаалгам күүседийн бе? Көпеек чокта, канчаарыл? Ойт, онаалгам күүседийн! –дигеш, клубтуң эжииниң аксындан бичии-ле үндүр кылаштаптар-даа…
Клуб эжиинге турган дыка хөй оолдар-биле кино көргүзеринге чедир кайганып, чамдык таварылгаларда киноже кирер көпеек чок катттыржып, башкывысты көргеш, улам-на тенектенир турдувус. Чамдык дөспес эрлер, кино көргүзер черниң артынче халчып баргаш, электри сывырындактарын ыяш, азы кандыг-ла бир чүве-биле адыра шааптарга, сайылгаан чырыы өжүп каар. Ынчангаш башкывыс бисти тенектенмезин, кино көөр акша чок болза, бажыңнарынче чангаш, онаалгаларын кылып алзын дээш ындыг көргүзүгнү чижек кылдыр күүседип турганы ол бооп чадавас...
Обус Маңнай-ооловичини эки таныыр чүвем болза, бажыңга бир-ле чылын часкы тарылга үезинде, хүүрек тудуп алган ачамга келир. Эртежик-ле, болдур ийин…
Авамның аякка куткан шайын ижип, быжырган далганын изиг шайга доорап, чий каапкаш, ачам-биле кады чоруптарлар. Дүъш четкен бе, четпээн бе? Удаваанда кудумчуну куду казып каан оңгарны куду алзы суг-даа бадар-ла.
Башкывыстың удуртулгазы-биле школа девискээринге чедир буга суу агып чыткан. Школа чанынга теректерни суггарып, ногааларның чалдарын эге класстарга өөренип тургаш оолдар хүүректерлиг, дырбааштарлыг казып белеткептеривиске, уруглар ногааларны тарыыр, чечектерни суггарар турган.
Клубка кино эгелээр мурнунда Обус Маңнай-оолович делегей байдалының дугайында лекция, политинформация номчуп бээр турган. Айтырыг салган улуг кижилерге делгереңгей тодаргай тайылбыр бээр турганы сагыжымда артып калган.
Чадаанада М.Буян-Бадыргы аттыг музейге бир-ле катап башкының мугур хар харлаан юбилейлиг чылында уруглары, чоок кижилери, Чаа-Хөл, Барыын-Хемчик, Кызыл болгаш Чөөн-Хемчиктиң Хайыракандан таныыр, билир кижилер, өөреникчилери сактыышкынны кылганын номчукчуларга сагындырары артык эвес.
«Азия төвүнүң кижилери» деп номнуң 5-ки томунда бижип турары-биле алырга, 1930 чылдарда Ленинградка өөренген, ниити башкы стажы 41 чыл, ооң иштинде Чөөн-Хемчик кожууннуң школаларынга , Чадаана, Хайыракан 32 чыл ажылдаан башкының дугайында Тываның Улустуң чогаалчызы Кенин-Лопсан Монгуш Борахович — Бистиң ынак, эргим башкывыс - деп, чылыг чымчак сактыышкынны чугаалаан. РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы Обус Маңнай-ооловичиниң дугайында бистиң чаңгыс кудумчуга ойнап өскен угбавыс, Чадаананың Ң1 ортумак школазының төөгү башкызы Светлана Хөөкүй-ооловна база онзалап демдеглээн.
Обус Маңнай-ооловичиниң ийи чаш кызының авазы Бадымаа Делгеровна Сат 1954 чылда чок апаарга, авазының орнунга оларны төлептиг кижилер кылдыр өстүрүп кижизиткен башкы, эң-не төлептиг ада болур. Улуг уруу Анис Обусовна Якутияның күрүне университединге төөгү-филология факультудин болгаш Новосибирскиниң күрүне университединге психология факультедин дооскан. Бичии уруу Чечек бухгалтер эртемниг болгаш Тываның аңгы-аңгы бүдүрүлгелеринге санакчы бооп ажылдаан. Обус Маңнай-ооловичиниң ийи кызының ажы-төлүнден башкы кырган-ачазының мергежилин-даа, авазының, ачазының-даа эртем-билии, мергежилин дөзээннер хөй болган.
Хайыраканның колхозчуларының күжү-биле туткан көдээ клуву. Кино көргүзүүнүң мурнунда хоочун лектор башкывыс, сцена баарында, а суурувустуң күш-ажылчы кижилери залда олурупкан кичээнгейлиг дыңнап орары карактарымга катап база көстүп, оларның шырай-арны сагыжымга кирди.. Өг-бүле хүнүнге тураскаадып, кыска сактыышкынны бижидим.
36
Рекламный баннер 728x90px center-bottom
Поделитесь новостями с жителями города
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Рекламный баннер 200x200px sidebar-right
Полезные ресурсы
Разработка -
