ТЫВА ДЫЛДА КҮРҮНЕ ШЫЛГАЛДАЗЫНГА ЧОГААДЫГНЫ БИЖИИРИ

ТЫВА ДЫЛДА КҮРҮНЕ ШЫЛГАЛДАЗЫНГА ЧОГААДЫГНЫ БИЖИИРИ
Оксана ХЕН-ООЛ, Чыргакы ортумак школазында тыва дыл болгаш тыва чогаал башкызы

9-ку класска тыва дылга күрүне шылгалдазын шилип алган өөреникчилерге бир берге айтырыг: хѳй сан, азы балл ажылдап алыр арга-сөзүглелге даянып чогаадыг бижиири.
Ону ниитизи-биле алырга, чогаадыгның утказы, бадыткаарынга тааржыр 3 чижекти кииргени, утка талазы-биле частырыглар чок, абзацтарның сагыттынганы, чогаадыгның харылзаалыы, утказын долу дамчытканы, дылының уран-чечени дээш - 7 баллды база шын бижилге талазы-биле орфографтыг, пунктуациялыг, грамматиктиг болгаш чугаа нормаларын ыяк сагааны дээш эң улуг сан -13 баллды салыр.
Негелде езугаар чогаадыгның, эдертигниң-даа бижиириниң хемчээли 70 сөстен эвээш эвес, 90-дан кѳвүдевес ужурлуг.Норма-чижек хажыттынган болза, ындыг ажылдарны 0 баллга үнелээр.
Чогаадыгның утказын тода, харылзаалыг, долу дамчыдар дизе, чүнү канчалза экил?
Чогаадыгны бижип өөредири – кижиниң бодалдарын шын, чиге ханы болгаш тускай аян-биле илередири-дир..Кандыг-даа ниитилелге, байдалга кижи бодалдарын шын дамчыдып ,ону уран-чечен илередип билир ужурлуг болур. Бир эвес уругларның бодалдарын шын, делгереңгей, уран-чечен ханы сайгарылгалыг кылдыр өөредир болза, оон иштики делегейи байлак, сагыш-сеткил культуразы сайзырангай кижи кылдыр хевирлеттинер.
Сөс - өөреникчилерниң чогаадыынга улуг чогаалчыларның чогаалында дег, эн улуг онзагай арга апаар. Сөстү шын ажыглап билиринге өөредир. Канчаар өөредирил? Шак бо айтырыг бистиң мурнувуска чайгаар-ла тургустунуп келир.
Бир эвес бистер өөреникчилерге сөстү, сөс каттыжыышкынын шын ажыглап өөретпейн,чогаадыг бижидер болзувусса, чогаадыгның дыл-домаа «ядыы»,делгереңгей эвес болуп, утка-шынары-даа куду деңнелге бижиттинер. Ынчангаш ындыг байдалга таварышпазы-биле чогаадыг бижииринин аргаларын тайылбырлаан киирилде азы баштайгы кичээлге чечен чогаалдын чурумалдыг аргаларының дугайында чижектерге көргүзүп тургаш, тайылбырлаары чугула. Дылдың чурумалдыг аргаларынга деңнелге , метафора, диригжидилге, эпитет хамааржыр. Олар чокта чогаадыгның дыл-домаа чараш, чиге болдунмас, утказы эреңгей болур. Ынчангаш дылдың чугула чурумалдыг аргаларын ыяап-ла тайылбырлап билиндирер. Оларны шын ажыглап билир кылдыр чаңчыктырар. Ону канчаар чедип алыр дизе, кандыг-даа чогаалды чогаал кичээлдеринге сайгарып тура, дыл-домааның онзагайын албан сайгарып, анаа доктаар болза эки.
Деңнелгелерни, диригжидилге, метафора, эпитетерни ушта бижидип, аңгы тускай кыдыраашка ол чогаалда кирген дылдын чурумалдыг аргалары-биле домактар чогааттырып, чоорту кыска хемчээлдиг чогаалдарны дылдың аргаларын таарыштыр ажыглап тургаш, өөредип бижиттирер. Теманы шилип алырда, чогаалды азы бижиир дээн чүүлдүң утказын эки билген турар ужурлуг. Темага сонуургал херек, теманы эки билир мен деп бүзүрел, ооң соонда дуржулга херек.Чогаадыгны бижип тура, амыдыралга болган чүүлдү холбап, деннеп тургаш, бижиир.
Кандыг-даа чогаадыг киирилде, кол кезээ, түңнели деп 3 кезектен тургустуннар.
Чогаадыглар тургузуунуң болгаш утказынын аайы-биле янзы-бүрү хевирлерлиг. Оларның каш хевир янзызы:
1.Чогаадыг- сактыышкын.
Маңаа уругларның чаш шаанда, көрген, билген чүүлдеринге даянып азы боду-биле болган таварылганы сактып бижиир.
2.Чогаадыг - чагаа. Бо хевирниң чогаадынга янзы-бүрү уткалыг чагаалар бижидип өөредир. Дилег, байыр чедирген азы сѳс дамчыткан, эш-хуузунуң чагаазы дээш, оон-даа өске.
4.Чогаадыг - шүгүмчүлел. Маңаа уруглар сеткилинге таарышпаан чүүлдү бижип болур. Чижээ: «Арыг-шеверни сагыыр ийик мен», «Бодундан улуг улусту хүндүлээри албан» дээн чижектиг темалар бооп болур.
5.Чогаадыг - үнелел. Көрген, билген чүүлдерин үнелеп бижиир.
6 Грамматиктиг чогаадыглар. «Чүве адының дугайында чүнү билир мен?».
7.Чогаадыг - сагыш. Бо хевирниң чогаадыы уругларны, эки чараш чүүлдерже чүткүлдүг болурунга ѳөредир.
«Хѳй акшалыг болган болзумза», « Бир эвес мен Президент турган болзумза» азы өскээр чугаалаар болза , күзел сагыжын бижиир чогаадыглар
8. Чогаадыг - тоол. Уругларның боттарынга кижизидикчи уткалыг тоолдар чогааттырар.
9.Чогаадыг - миниишкин. Уругларның янзы-бүрү байдалдарга шын эвес, ыянчыг, чараш эвес частырыгларны кылганын сөөлунде боду билип,билингенин бижиир.
10. Чогаадыг-диалог. Маңаа ийи азы оон хѳй кижиниң аразында болган чугаазын бижип болур.
11.Хуулгазын чогаадыг. Болур-бүтпес ужурлуг чүүлдү бүдер кылдыр сагыштап бижиир. Маңаа тоолдар дылы-биле таныштырар.
12.Улаштыр төндүр бижиир чогаадыглар.Маңаа башкы чогаадыгның эгези болур сөзүглелди боду бээр, а улаштыр уруглар боттарыныы-биле бижиир.
13.Чогаадыг демдеглел.Бо хевирниң чогаалдарынга уруглар хүн демдеглелин чечен - мерген кылдыр бижиир.
Амгы үеде шылгалдага бижиир чогаадыгларның хевирлери:
1.Чогаадыг-тоожуушкун.Чүү болганыл? деп айтырыгга харыылаар.
2.Чогаадыг-угаап боданыышкын. Чүге? деп айтырыгга харыылаар.
3.Чогаадыг-чурумал,ооң хевирлери.Кандыг? деп айтырыгга харыылаар.
Тоожуушкун-дыңнаан, көрген, киришкен болуушкунунуң дугайында дес-дараалашкак кылдыр дамчыдары.
1)болуушкуннуң эгези.
2)Ооң хөгжулдези.
3)Болуушкуннуң түңнели.
Чурумал-кандыг-бир чүвени, болуушкунну, сөс-биле чуруп көргүзерин чурумал дээр. «Чүве кандыгыл?», «Ында чүү барыл?», «Аңаа кандыг болганыл?», «Долгандыр кандыг болганыл?»
1) Чүвениң чурумалы.
2) Туруштуң чурумалы
3) Кижиниң байдалының азы сеткил-хөөнүнүң чурумалы.
Угаап боданыышкын-кандыг-бир бадыткалдың логиктиг хөгжүлдези болур.
Чуруму:
1)Бадыткап шынзыдар ужурлуг кол бодал.
2)Кол бодалды бадыткап шынзыдар барымдаалар, фактылар.
3)шынзыдып бадыткаттынган бодалдан үнүп кээр түңнел.
Хевирлери:
1)Угаап-боданыр шынзыдыг( чүге?)
2)Угаадыглыг тайылбыр ( чүл ол?)
3)Угаадыглыг ханы бодал (Канчаар кылырыл? Канчаарыл?)

Тезис бадыткал Чүге? Үндезилел. Барымдаалар,чижектер. Оон чүү болганыл? Түңнел.
Чүге дээрге, Ынчаарга

Чогаадыгны бижип тура, сагыыр ужурлуг кол-кол негелделер:
1.Темага дүшкээ.
2.Темазын хандыр, долузу-биле ажыдып шыдаары.
3.Чугаалап турар чүүлүн, бодалын, тодаргай чижектер, болуушкуннар киирип тургаш, бадыткаары.
4.Чогаалдын кезээн план ёзугаар харылзаалыг кылдыр бижиири.
5.Бот-тускайлан ажылдаары.
6.Стиль аайы-биле аңгы аайлыы, бот-онзагайы, дылының чечени.
7.Эпиграфтарны болгаш цитаталарны чогуур черлеринге утказынга дүүштүр ажыглаары.
8.Тѳөгүлүг болгаш литературлуг болуушкуннарны, фактыларны шын ажыглаары.

Ажыглаан литература:
1. Т.Б.Оюн, Е.М.Куулар .9-ку класска тыва дылдың шылгалдазынга чижек материалдары.
ϴФКС. Кызыл-2025.
2. Шын солун. 2004ч. Август 19. Урана А.
3.М.Н.Ооржак. «Чогаадыгны канчаар бижиирил?»,Кызыл.2002ч