Россияның, Тываның чогаалчылар Эвилелдериниң кежигүнү, Чөөн-Хемчикте “Бора-Булак сырыны” чогаадыкчы каттыжыышкынның кежигүнү, чуруурунга, чогаал бижииринге сундулуг Кара...

Россияның, Тываның чогаалчылар Эвилелдериниң кежигүнү, Чөөн-Хемчикте “Бора-Булак сырыны” чогаадыкчы каттыжыышкынның кежигүнү, чуруурунга, чогаал бижииринге сундулуг Кара Танайевна Нассык -оолдуң “Тыва чуртум шивээлери—көк-көк даглар” болгаш бичии уругларга “Саннарның тывызыы” деп номнарының “ таныштырылгазы октябрь 3-те, Чадаанада Чылгычы Чимит-Доржуевич Ондар аттыг шии театрынга болуп эрткен.
Бай-Талга кожа бажыңга чурттап турган, Тываның билдингир чогаалчызы, филология эртемериниң кандидады, критик, чогаал шинчилекчизи, шүлүкчү Сайлыкмаа Салчаковна Комбу баштаан Тываның аңгы-аңгы булуңнарындан чогаалчы эш-өөрү, Чадаанада Чөөн-Хемчиктиң хереглекчилер ниитилелинге, херээженнер Чөвүлелинге болгаш кожууннуң, Чадаана хоорайның хөй-ниитиниң херээнге кады ажылдап турган эштери, Чөөн-Хемчиктиң уран чүүлүнүң билдингир ажылдакчылары, төп ном саңының болгаш хоорайда уругларның ном саңнарындан төлээлер, авторнуң ажы-төлү, өөнүң ээзи Олег Ак-Салович Нассык-оол, хоорайның, кожууннуң хоочун чурттакчылары Дамба-Доржу Ырышович, Шириин Шыырапович, Лариса Салчаковна Монгуштар-биле бо чүүлдүң автору солун хемчегге кириштивис.
Чөөн-Хемчик кожууннуң статистика эргелелинге хөй чылдар дургузунда эргелекчизинге ажылдаан, мурнуку чылдарда районнуң хереглекчилер ниитилелиниң экономизи турган Кара Танайевна Нассык-оолдуң “Тыва чуртум шивээлери— көк-көк даглар” деп номун каастап, парлалгага белеткежип, компьютерге өрүп тургаш, эгезинде-ле эскергеним “Төрээн чуртум, өг-бүлем” деп бирги бөлүктен ийиги “Чуртум”, оон аңгыда “ Онзагай сен, Бай-Тал суурум”, “Чадаана”, “Чадаанамны”, “Дүнеки Чадаана” “Чадаанавыс”, “Алдыы хүрээ” деп, а ийиги “ Аваларга” деп бөлүкте беш шүлүк, “Тыва дылым” деп бөлүктээн шүлүктерже номчукчуларның кичээнгейин угладым.
Ак-көк хемнер, хөлдер ойнап, чалгып чыдар,
Аяс дээрже меңги даглар бедип үнген,
Арга чону ынак чуртун алдаржыткан,
Авыралдыг мээң чуртум Тыва ол-дур.

Өгбелери бурун шагдан ыдыктааштың
Өндүр черин салгалдарга арттырып каан,
Херелдиг хүн кезээ шагда чайынналыр
Кегээрелдиг, энерелдиг Тыва чуртум.

Эзер чүген шыңгырадыр челзип чоруур
Эрес эрлер кадат малда кыйгы салчыр,
Аштыг, чемниг, холу элбек, топтуг-кежээ
Аваларның төрээн чурту Тывам ол-дур.
Сырын-биле чаржалаштыр чаңгыланыр
Сыгыт, хөөмей, каргырааның уян ыры
Делегейни дээскиндир аян туткан
Дээди бурган авыралы Тывам чуртум.
(арын 4)
Кара Танайевнаның шүлүктеринде - төрээн черинге ханы ынакшылды илереткен одуруглар номчукчунуң чоргааралын хайындырар.
“ Тыва черим төлү-дүр мен” (арын 11)деп шүлүкте:
Чуртталганың арыннарын каастап чоруур
Чуруп ханмас ак-көк Тыва эртинези
Хөөмей, сыгыт, каргырааны дыңнап өскен
Хөңнүм чырыыр Тыва черим төлү-дүр мен -
диген, одуруглар бөдүүн номчукчу кижиниң соруун, хей-аъдын көдүрер. Өске-даа шүлүктерде төрүттүнген чери – Бай-Тайганың Бай-Тал сууру, эртем-билиг чедип, амыдырал, ажыл-аайы-биле чурттап, ажылдап чорууру “ийиги” төрээн чери, ажы-төлүнүң төрүттүнгени Чөөн-Хемчиктиң төвү – Чадаана хоорай, Алдыы хүрээ дээш өске-даа шүлүктери сеткилдиң ханызындан аттыгып, өөрүшкүнүң болгаш төрээн чериниң төөгүзүн ханы билир, салгалдарының, амгы үеде тускай шериг операциязында дайынчыларның салым-чолу дээш дүвүреп чоруур иениң хөөнү илереп келир. Тыва чечен чогаал шинчилекчизи литература критиги, публицист Радион Маадыр-оолович Донгак, шүлүкчү, очулдурукчу Россияның чоаалчылар Эвилелиниң кежигүнү Меңги Нагаан-оолович Ооржак авторнуң чырыкче үндүрген номнарынга допчу, тодаргай сайгарылгаларны кылган.
“Тыва дылым”, “Ынакшыл.Чуртталга .Аас-кежик”, “Маадырларга” Чонум—чоргааралым”, “Бойдус.Чылдың үелери”, “Баснялар” деп бөлүктээн шүлүктерни ном кылдыр чырыкче үндүреринге үлүүмнү “Бора-Булак сырыны” чечен чогаал”каттыжыышкынының кежигүнү, Чадаананың № 2 ортумак школазының тыва дыл болгаш тыва чогаал эртеминиң дээди категориялыг башкызы Чаяна Чадамбаевна Шилованың корректорлааны-биле хензиг-даа болза, үлүүм киириштиргеним дээш өөрүп чору мен. Номнуң редакторлары Комбу Сайлыкмаа Салчаковна, Ооржак Меңги Нагаан-оолович. Ынчангаш Кара Нассык-оолдуң “Тыва чуртум шивээлери—көк-көк даглар” деп үшкү шүлүктериниң номун кичээнгей-биле номчуурун номга, уран чогаалга хандыкшылдыгларга сүмеледим.
Вячеслав МОНГУШ, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, “Чаа орук” солуннуң кол редактору
Чуруктарны автор тырттырган.