Амыргын-на, хүндүлүг чаңгыс чер-чурттугларым!

Амыргын-на, хүндүлүг чаңгыс чер-чурттугларым! Кандыг-даа чоннуң үндезин культуразы, сүзүк-чүдүлгези, төөгүзү төрээн дылы-биле сырый харылзаалыг-ла болгай. Дыл – чоннуң иштики делегейиниң көрүнчүү, бурунгаар көрүжүнүң чалгыны, ажыл-амыдыралының үндезин дазылы дизимзе, улуг часпас боор мен. Бистиң төрээн тыва дылывыс дээрге бистиң дээди сүзүүвүс, эртиневис ышкажыл. Өгбелеривистиң биске камныы-биле өнчү кылдыр дамчыдып берген дылывысты карак огу дег кадагалаары бистиң шуптувустуң хамааты хүлээлгевис-тир.

Ынчалза-даа сөөлгү каш чылдарда тыва дылывыстың салым-хуузу нарын байдалда келген деп медээлер чыылза-чыылза, амгы үеде айтырыг нарыыдап келгенин эскерип тур боор силер. Тыва үндезин культура төвү тыва дыл-биле сырый харылзаалыг болганда, төрээн дылывыс дээш дүвүреп, сагыш аарывас аргам чок-тур. Тыва дылга хамаарышкан чоннуң бодалдарын, тыва дыл башкыларының саналдарын өөренип көргеш, колдуунда школаларда тыва дылды өөренир шактарның эвээжеп турарын айтып турарын эскердим.

Бо айтырыгны черле шиитпирлээри чугула дээрзин чугаалажып эгелеп турувуста, Өөредилге яамызы, Национал школа хөгжүдер институт аңаа хамаарыштыр төгерик ширээни эрттирген болду. Өөредилге сайыды Е.В. Хардикованың тыва дылды өөредириниң шактарын эвээжетпейн, болдунар аргалар-биле немей четчелеп ап болур арганы школаларга сүмелээниниң дугайында номчааш, деткип, ам ону амыдыралга дораан боттандырып эгелээр болзувусса эки деп санап тур мен. Кылыр иштиң дегии херек дижир болгай.

Школага төрээн тыва дылывысты ажы-төлүвүс өөрензин дээш эвээжеп бар чыткан кичээл шактарын катап мооң мурнунда турганы дег немеп бээр чүве болганда, ам кол чүүл ада-иелерден хамааржыр апаар-дыр, чонум. Уругларывыстың тыва дылын өөренир, өөренмезин бис, ада-иелер, шилип бээр эргелиг ышкажыл бис. Оларны школаже киирип тургаш, билдириишкинге мээң оглум, уруум тыва дылды өөрензин деп бижиир болзувусса эки-дир. Оон башка чиигин харап, чүгле орус дыл өөренир класстарже уругларывысты киирип туруп бээр болзувусса, бистиң бай-байлак, каас-чараш хөөмей-сыгыдывыстың,культуравыстың, төөгүвүстүң шыгжамыры болур эртине тыва дылывысты кым өөренирил? Ийе, хоойлуда бижип кааны болза, дылды өөредир, өөретпезин ада-иези шилиир эргелиг деп каан, ынчалза-даа мен бодаарымга, бис өгбелеривистиң, ада-иевистиң мурнунга тыва дылдың келир үези дээш улуг харыысалгалыг бис. Ада-өгбелеривистиң биске Тыва чуртувусту ээлеп, келир салгалдарга арттырып берзин дээш сөңнеп берген өртээ турбас өнчүвүстү – тыва дылывысты чаштарывыска дамчыдып бээри бистиң дорт хүлээлгевис деп бодаар мен,эргим чонум!

Хүндүткел-биле И.М.Көшкендей