Бо материалды Зоя Кертик-ооловна Балчыырактын сактыышкыннарынга ундезилээш Совет Социалистиг...

Республикалар Эвилелинин тургустунганынын 100 чылдаанынга тураскаадып белеткээш, номчукчуларывыстын кичээнгейинге барааалгаттывыс.

УРАН ЧҮҮЛДҮҢ УЗУН ОРУУ-УЛУС ЧОНУМ ДЕТКИМЧЕЗИПоказать ещё
Зоя БАЛЧЫЫРАК, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы
Тыва чоннуң тѳѳгүлүг чаңчыл апарган профессионал "Ээлдек шыңгырааш" деп танцы-самын 1943 чылда Тываже чаладып келген специалистерниң бирээзи балетмейстер Анатолий Васильевич Шатин сценага тургузуп белеткеп эгелээн. Тывага баштайгы балет школазын ажыткан башкы Анатолий Шатинниң белеткээн сургуулдары Ажыкмаа Дойдаловна Рушева, Галина Бады-Сагаан, Екатерина Харлыг, Сай-Хоо Оюн, Клара Намчак, Екатерина Кыдай...
Кызылдың Н. Гастелло аттыг ногаан театрынга Тываның ССРЭ-ниң составынче кирген үезинде, тодаргайлаарга 1944 чылдың октябрь 11 хүнүнде бир-ле дугаар ойнап күүсеткеш, кѳрүкчүлерге бараалгаткан.
«Ээлдек шыңгырааш» танцы бистиң ѳѳренип чораан чылдарывыста хореография уран чүүлүнче орукту изеп, тускай эртем чедип алырынга, танцы жанрын сайгарарынга ѳѳредип, танцы-сам коллективтеринге удуртулга, ажылдаарының эге базымнары болур тыва профессионал баштайгы тыва улустуң танцызы болган.
1966 – 1967 чылдарда Чадаана хоорайга, дугаары бир школага ѳѳренип тургаш, районнуң культура одаанга, танцы бѳлгүмүнге удуртукчу башкывыс Оюн Кара-Кыс Марцынмааевнаның башкарылгазы-биле ханы ѳѳренип, чараш каастың , уран чүүлдүң чажыттарын билгелек, күзел чүткүл кыптыккан соонда, «Ээлдек шыңгырааш» деп танцыны күрүне шылгалдазының үезинде күүседип тургаш, 1967- 1970 чылдарда Красноярск крайның Минусинск хоорайынга культура-чырыдыышкын училищезиниң хореография салбырынга ѳѳренип кирген бис. Тускай ортумак мергежилдиң специалистери кылдыр дипломнарны холга алгаш, Тыва АССР-ниң культура хѳгжүлдезинге үлүүвүстү кииреринче , Тываның аңгы-аңгы кожууннарынга ажылдаар үлелге, хуваалданы Кызыл хоорайның Ленин кудумчузунда 15 дугаар бажыңдан кылгаш үдээн. Тыва АССР-ниң культура яамызынга кээп, Тываның культура сайыды Матпа Сүмбүүевич Хомушкунуң даалгазы-биле Чадаана, Ѳвүр, Бай-Тайга болгаш Кызыл хоорайже 6 специалист – 3 ниити ыры башкарыкчызы мергедилдиг ( дирижер-хоровик), 3 хореограф тускай ортумак эртемниг кадрларны кожууннарның дилээ-биле аъткарган турган.
Ол хүнден эгелээш ажылдап чораан чылдарывыста Коммунистиг партияның удуртулгазы-биле ажылдап, культура чырыыышкын ажылынга үлүүвүстү киирип, ам-даа бо хүннерде арга-сүмевисти кадып, ажылдап чоруурларывыс-даа бар. Тыва Республиканың культура уран чүүлүнге 50 чылдарның нүүрүн кѳрүп, ам бо хүнде 70 артты ажып, культура уран чүүл ажылдакчыларының хоочуннар одуруунда чоруп турарывыс ѳѳрүнчүг болгаш чоргааранчыг.
Хореография талазы-биле тускай эртемниг, Тываның аңгы-аңгы кожууннарының культура одагларынга ажылдап эгелээн «баштайгы хараачыгайлары» болганывыс аас-кежик. Культура сайзыралының тѳѳгүзүнде аттарывыс артканын ам бодап , билип чоруур-дур мен.
Сайыт Матпа Сүмбүүевичиниң ѳѳрүп, холдарывысты тудуп, байыр чедирип турганы ам-даа уттундурбаан. Минусинск хоорайга училище доосканывыс соонда, тыва студентилер хѳйү-биле ѳѳренип алгаш, тускай мергежилдерлиг уран чүүлдүң хѳй талалыг адырларында бараан боор чоруурлар. Мээң билирим Барыын-Хемчик кожуунга «Хемчик» ансамблинге ажылдап чораан Седей Оюмаа Сеңгииевна , Чадаанага Мандан-Хорлуу Анна Дамбаевна, Кызыл кожууннуң Кур-Черге Тѳгүс Мая Ондаровна, Сукпакка Донгак (Монгуш) Лина Бирлеевна ажылдап чорааннар. ( олар ам бистиң аравыста чок-даа болза, чоргаарал-биле аттарын адап сактыыры артык эвес).
Ам бо х\нде хоочуннар одуруунда 60-70 хар ажып чоруур коллегаларымны адаарга, чоргааранчыг. Кызыл хоорайдан республиканың классиктиг хореография школазының башкызы Сарбаа Лидия Васильевна , Шагаан-Арыгдан Барнакова Надежда? , Барыын-Хемчиктен Куулар Валентина Ооржак-ооловнаны, Кызыл кожууннуң Кур-Чер суурдан Чигден Мара Мунуяевнаны, Чадаанандан Ондар Кара-Кыс Шыдырааевна- биле кады ажылдап, ам-да аралажып, харылзажып чоруур бис. Олардан Тыва Республиканын культуразының алдарлыг ажылдакчылары кылдыр ажылдааннар хѳй.
2022 чыл - Россияның чоннарының культурлуг ѳнчүзүнүң чылы кылдыр чарлааны тѳѳгүлүг онзагай чыл болуп чарлаттынган. Бо үстүнде сактыышкыннарны культура уран чүүлүнге ажылдап чораан чылдарывыстың аразында уттундурбас чылдарынга хамааржыр. 1972 чылда «ССРЭ – ниң тургустунганындан бээр 50 чылы болгаш Россия девискээринде чурттап чоруур 15 аңгы-аңгы нацияларның чурттакчы чонунуң культура сайзыралы, культуразы болгаш езу-чаңчылдары» деп барымдаага даянгаш, ССРЭ-ниң 100 чыл оюннуң байырлалынга бо чүүлдү калбак парлалганың номчукчуларынга бараалгаттым.
1922 – 1972 чылдарда ССРЭ – тургустунганындан бээр 50 чылынга эртип турган фестивальдарның тѳѳгүлүг чуруктарын кѳѳрге эргим болгаш солун. Тыва иштинге болгаш регионнарга болуп турган кѳрүлделер, фестивальдар ооң бадыткалы-дыр.
Чѳѳн-Хемчик кожууннуң уран талантылыгларының ол чылдарда ойнап турган 1972 чылдың оюн кѳргүзүүнүнүң фоточуруктарын ол үеде киржип турган культура ажылдакчызы Суг – Аксы суурдан Куулар Елизавета Бюрбюевна Чадаананың «Культура салгал байлаа» тѳпке эккеп берген. Ол база бир эштиг – Сат Чимистей Бегзикеевна – биле бисти мурнай ниити ыры башкарыкчызы, дирижеру кылдыр дооскан угбаларым чүве. Елизавета Куулар база культура шугумунга аныяандан-на ажылдаан. Чимистей Бегзикеевна, Елизавета Бюрбюевна Суг-Аксы болгаш Хѳндергейге ажылдап, ам-даа чурттап чорууру ѳѳрүнчүг.
Амгы үеде фото чуруктарны интернет четкизин дамчыштыр кѳѳрү - кижи болганынга таарымчалыг. Ынчангаш социал четки дамчыштыр болгаш кожуунувустуң "Чаа орук" солуннуң үндүрүрүлгезин дамчыштыр номчууруңарны диледим. Аныяк чылдарның сактыышкыннарынче кичээнгейивисти углаптаалыңарам.
Бо фоточуруктарда 1967-70 чылдарының студентилери Бажың-Алаактан үш кижи - мен, амгы үеде Балчыырак (Монгуш) Зоя Кертик-ооловна, Чигден (Монгуш) Мара Мунуяевна, Ховалыг (Ооржак) Нина Дуган-ооловна Бажың-Алаак суурундан, Опар-оол (Ондар) Александра Аралдүүевна, Ондар Александра Ичин-Норбуевна, Ооржак Мария Сереновна Суг – Аксы суурундан үнгеш ол үеде база бир онзагай мергежилдиң кадрлары бооп, аныяк чылдарывыстың солун чуруктарын бараалгадыр-дыр мен. ( чуруктар1 курс болгаш …).
Ажылдап эгелээн аныяк чылдарымның солун сактыышкыннарын кысказы-биле киирдим.
1970 чылдың июль 2-де, Ѳвүр кожууннуң тѳвү Хандагайтыга культура килдизиниң эргелекчизи Сайын Полина Ак-Кысовна-биле (ам бистиң аравыста чок) ужуражып , баштайгы күш-ажыл дептеримни районнуң тѳп культура бажыңынга «улуг методист» албан хүлээлгелиг күш - ажылчы намдарымны эгелээн мен.
Ол чылдарда Ѳвүр кожууннуң шыырак дээн уран чүүл ажылдакчылары-биле кады ажылдап чораанымны ам бодап орар мен, аас-кежиктиг, эптиг-демниг, арга-сүмелиг хоочуннар чүве. Оларга Опар-оол Түлүш Сундуйевич, Донгак Лаа Маргыевич, Билчиң-оол Сергей , Донгак Вера – ам болза Тываның аныяк ыраажызы Долума Чымбалактың авазы. Ынчан эң-не тергиин уран талантылыглардан Шулуу Опал Агбаан-Шыыраповна, уруу Надежда Агбаан-Шыыраповна ыраажывыс найысылал Кызылче « Чечек» ансамблинче ажылдап чорупканнар. Режиссер Саая Арат-оол Кончукович, библиотекарьлар Светлана Саая , Калзын-оол Светлана, Таваажап Виктор Семенович, Солчурдан ыраажы Комаадыр Монгуш , Кара-Монгуш Чечен-оол, Балчыырак Анатолий Иванович, Ондар (Опар-оол) Александа Аралдууевна, Шарый-оол Ѳлзей-оол, Ли Роза, Намчал Дүптеновна эмчилер болгаш ѳскелерни-даа адаары артык эвес.
Хандагайтыга албан-организациялар аразынга концерттер кѳрүлдезинге, почта коллективиниң тургускан программазын белеткеп турумда, даргазы Дина Самбылдаевна «Тыва танцыдан база сценага белеткеп салып кѳрем..» деп дилээрге, алды уругга «Уран кыстар» - деп бир-ле дугаар , «дүк ээрип» турар сюжеттиг танцыны салганымны утпас мен.
1972 чылда Чѳѳн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаак суурунуң кѳдээ культура бажыңынче ѳг-бүлем- биле ажылдаар дээш кѳжүп келген бис. Анатолий Иванович клубтуң директору ,а мен уран чүүл удуртукчузу бооп ажылдап турувуста "— Чадаанаже ажылдаар силер!" дээш, ол үеде кожууннуң ( Тыва АССР-ниң Чѳѳн-Хемчик районнуң) культура килдизиниң эргелекчизи Идам-Сюрюн Дарый Кыргысовна тѳп культура бажыңының директорунче Анатолий Ивановичини, а мени база- ла «улуг методист» ажыл-хүлээлгеге томуйлап, ажылдадып кагды. Ол үеде партия, намның айтыышкынындан эртпес турган. Ынчан Чадаана хоорайның Малчын кудумчузу 16 деп эрги культура бажыңынга ажылдай берген бис. 1973 чылдан бээр Чадаанага 48 чыл дургузунда культура шугумунга ажылдап, ам бо хүнге чедир культура ажылдакчылары-биле харылзажып, оларның чедиишкиннеринге ѳѳрүп, чурттап чор мен.
Анатолий Иванович ынчан чаа тудуп турган чаа тѳп культура бажыңының эт-севин Чадаананың автобаазазының машиназы-биле Кызылдан, Саян артындан сѳѳртүдүп эккеп турган. Ам бо хүнде кожууннуң тѳп Мерген-Херел Монгуш аттыг культура бажыңы 2023 чылда - ажыглалга киргенинден бээр 50 чыл болур.
1973 чылдан бээр 1989 чылга чедир улуг методист деп ажылымга хѳй чылдарда ажылдааш, арга-дуржулгамны байлакшыдып, чоннуң хостуг үезин чѳптүг ажыглаарынга тускай ажыл планнарын тургусчуп, багай эвес тѳлевилелдерни эгелээш, ашкаландырыышкын чок-даа болза, культура ажылдакчылары демнии-биле хѳй удаа эрттирип турдувус.
Ол үеде коммунистиг партияның башкарылгазы-биле ажылдааш методист кижиниң чогаадыкчы планында культура-массалыг хемчеглерни бадыладып алгаш, эрттирер турган. Колдуунда орус дылга сценарийлер тургузар, орус дыл кырынга массалыы-биле эрттирер. Ол чылдарда календарьда байырлалдар:— Чаа чылдың чыл солчулгазы, рождество, февраль 23, Херээженнер хүнү - март 8, кыш үделгези, апрель 7 кадыкшылга хүнү, пасха, май 1-де «Май, тайбың, күш-ажыл», май 9-та - Тиилелге хүнүнге тураскааткан байырлыг парад-чыскаалдар, май 19 пионерлер хүнү, школаларга сѳѳлгү коңга, июнь 1 - Уруглар камгалалының хүнү, июль уругларның чайгы дыштанылга лагерьлери-биле ажыл, сүт-бараан фермаларынче, хову-турлагларынче агиткуьтбригаданың үнүүшкүннери, мал чеминиң белеткели, Ак-Чырааже кулузун кезиишкининче республиканың агитбригадаларының график-биле үнүүшкүннери, сентябрь 1 – билиглер хүнү школалаларга байырлыг ѳѳредилге чылының эгелээнин, октябрь 5 башкылар хүнү, октябрь 11 - Тыва АССР-ниң Россияның составынче каттышкан хүнү, комсомолчулар хүнү, ноябрь 7 – Улуг Октябрьның Социалистиг революциязының хүнүнге чыскаалдар, декабрь 5 Конституция хүнү, чаа чылга белеткелдер дээш чыл дургузунда календарьда "кызыл будук-биле демдеглээн" байырлалдарга хамаарышкан хемчеглерни эрттирип турган бис.