Чаа орук солун 33, декабрь11, 2023 чыл

“Чаа орук” солун №33, декабрь11, 2023 чыл

Чөөн-Хемчик кожууннуң ниитилел-политиктиг «Чаа орук» солунунуң 80 чылдааныга

«— СОЛУН КАНДЫГ-ДАА ТАВАРЫЛГАДА

ЧЫРЫКЧЕ үНЕР...

чоннуң амыдыралын, төөгүзүн доктааамал чырыдып келген, үнер-даа ужурлуг. Журналистерниң, редакторларның, корреспондентилерниң, солунчуларның ажылының түңнели, сорулгазы ындыг»

Вячеслав МОНГУШ, « Чаа орук» солуннуң кол редактору, Россияның Журналистер Эвилелиниң, Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү

Тываның күрүне архивинден «Ленин оруу» солуннуң үндезилеттингениң, ооң баштайгы редактору кым турганын, кандыг материалдар чырыттынып турганын сонуургаар сорулгалыг барып чордум. Тыва парлалганың төөгүзүнден, азы баштайгы медээлерден хуумда билип турарым-биле алырга, баштайгы редакторларның бирээзи Монгуш Ыдыраанович Идам-Сүрүң. «Контр» деп бурудаттырганының салдары ийикпе, 1943 чылдан бээр үнүп эгелээн солуннуң баштайгы үндүрген дугаарлары тывылбаан. Идам-Сүрүңнү дугайында материалды «Улуг-Хем» сеткүүлдүң 2007 чылдың №3-4 дугаарлыг сеткүүлүнге парлаан. Монгуш Ыдыраановичиниң дугайында өске-даа материалдарны палалгадан, Хөндергей ортумак школазының башкыларының эртем-практиктиг конференцияларга кылып турган илеткелдеринден-даа чоокку чылдарда номчаан мен.

Ажылчын сургакчылаашкын үезинде архивке чораан болгаш чүгле чайлыг ийи шак хире хостуг үеде оон дараазында төөгүлүг барымдааларны билип алыр аргалыг болдум.

Архив документилеринден билдингени мындыг: 1948-1950 чылдарда үнүп турган «Ленинчи орук» солуннуң 93 саазында көктеп каан үндүрүлгелерин сонуургап номчуп турдум.

«Ленинчи орук» солуннуң 1948 чылдың май 27-де, үндүрген дугаарында «Бедик дүжүт дээш демиселдиң түңнелинде» деп материалда Хөндергей сумузунда Чодураалыг МЧАЭ-зиниң чедиишиннериниң дугайында Ондар Төгүс бижээн. «Ленинчи орук» солуннуң №2 (268) үндүрүлгениң харыысалгалыг редактору Александр Тамбы-Сүрүң, а 1948 чылдың июль 29-та, №25 үндүрүлгезиниң редактору Сарыглар Хапылак турган. 1950 чылдың январь 17-де үнген №3-4 (348) дугаар солуннуң бирги арнында «1950 чылдың март 12-де, ССРЭ-ниң Дээди Совединге соңгулдалар чорударының хүнү. Ол төөгүлүг хүнде ажыл-агый талазы-биле чедиишкинниг ужуражыры дээш күштерни каш дакпыр улгаттыраалыңар!»-деп кыйгы-биле эгелээн үндүрүлгениң харыысалгалыг редактору Шойгу Күжүгет Серээевич турган.

Ол ышкаш үстүнде айыткан солуннар-биле чергелештир «1934 чылда чырыкче харыысалгалыг редактор Г. Бежановтуң үндүрген «Вперед» солуннардан солун төөгүлүг материалдар бар. Чижээнге, февраль 9-та, үндүрген № 11 солуннуң «Кожуун эргелелдериниң даргаларынга чагаа деп эгеде «Коминтерниң чоокку үелерде сорулгалары» деп материалды, Партияның ХYII cъездизиниң 4 ажылчын хүнүнден медээлерни парлаан.

Февраль 27-де үнген солуннуң бирги арнында «Чазактың шиитпирлеринге массаларның коллективтиг организакчызы» деп, Биче Хуралдың даргазы Т. Хемчик-оолдуң көдээ корреспондентилер следунга чугаазын кииргени солунчуларның ажыл-ижин ынчан безин үнелеп турганын херечилээр. «Партиянын ХYII съездизи – тиилекчилерниң съездизи» деп эге-биле `«Сталинчи эпоха - социализмниң улуг тиилелгелериниң эпохазы» деп чүүлдү ол-ла үндүрүлгениң ийиги арнында белеткээн. Солуннуң 3-кү арнында республиканың часкы хову ажылдарынга белеткелин бижээни ынчангыүеде хову ажылдарынче кол кичээнгейни угландырып турганын бадыткаар.

1978 чылда Чадаананың культура бажыңынга «Ленинчи орук» солунну катап үндүрүп эгелээнде, бирги редактору Биин-оол Монгушович Седен-Хуурак ажылдап эгелээнин школачы турган болгаш билир мен. Монгуш Дойнааевич Севээн, Василий Кечилович Очур-оол, Монгуш Сундуевич Дугуржап олар, редакция талазынга, типографияга хөй аныяктарның ажылдап турганын Чадаананың пионерлер Бажыңынга «Аныяк корреспондент» деп бөлгүмге барып эгелээш, башкывыс Олег Александрович Шүңнейниң экскурсияладып чораанының соонда билип алдывыс. Оон эгелээш шүлүктер, чечен чугаалар, школачы эш-өөрүвүс, башкыларывыс болгаш клазывыстың ажыл-херектери, спортчу чедишкиннер болгаш пионержи отряд, звенонуң ажыл- чорудулгазының дугайында материалдарны солунга чырыдып, «Чадаананың чадаганы» чечен чогаал бөлгүмүнүң ажылынга барып, чогаал, шүлүк бижииринге сундулуг, онзагай кижилерни таныыр апарган бис. Оларга Аракчаа Чүлдүмович Ондарны, Саая Өдербеевич Таспайны, Александр Сергеевич Шагжыны, аныяк чурукчулар Дмитрий Кучал-оолович Саая, Сергей Маадыр-оолович Монгуш, Сүт-Хөлден бижикчилер Ондар Бораш Серемааевичини, Ондар Каң-оол, Чаң-оол Ондар, Чадаанадан Бугажык Монгуш, Саар-оол Монгуш, Арагачы Донгак, Шойдар Дүвендей дээш өске-даа көдээ бижикчилер хамааржыр. Шүлүк, чечен чугаа, солунга материал бижиптерге, ынчан почта дамчыштыр гонорарны дораан төлеп бээр турганы магалыг.

Чадаананың № 1 ортумак школазын 1982 чылда дооскан соонда, тускай ортумак мергежилди чедип алгаш, өскен суурум Хайыраканга «Дөргүн» сүт-бараан фермазының бригадири бооп ажылдап турумда, совхозтуң комсомол секретары Клара Холаевна Ондар мени: — Районнуң комсомол комитединге барып көрүңерем, дыка хереглеп турар! - диген. Ажылдап кедер сапог, фуфайка, кылын свитер дээш өске-даа хевимни солуп каапкаш, кылаң-тас кеттинипкеш, Чөөн-Хемчик районнуң комсомол комитединге чедип келдим. Ынчан комсомол комитединиң бирги секретары Николай Калчан-оолович Сат, ийиги секретарь Вячеслав Бавууевич Яндай-оол, инструкторлар Монгуш Алдын Дилгижекович, Куулар Михаил Кавыш-оолович байыр чедиргеш, меңээ комсомолчу путевканы тывыскаш «Ленинчи орук» солуннуң редакциязынче чорудупканнар.

Кол редактор Биче-оол Арбас-Сатович Донгактың өрээлинге кирип кээримге, сүрээденчии кончуг. Хол тутчуп мендилешкеш, арнынче дорт көрүп, келген херээмниң ужурун чугааладым. Ол мээң тутсуп берген документилерим, паспортум, комсомолчу биледим болгаш районнуң комсомол комитединиң тывыскан путевказын көрүп орар аразында, өрээлдиң иштин топтап көрдүм. Редакторнуң артында В.И. Ленинниң «Правда» солунну тудуп алган номчуп орар портреди, мээң орган бичежек столумнуң бир талазында соңга караанга чоокшуладыр салып каан сандайлар, өске талазында база-ла үнер эжик чанынга чедир сандайлар бар. Б. Донгактың солагай талазында шил хоода кызыл тук, чиге дужунда номнар шкавында хөй-ле номнар, журнал-сеткүүлдер, солуннар көктешкизи. Мээң документилерим номчуп таныжыпканы ол боор, редакцияның болгаш типографияныё ажылдакчылары-биле таныштырып каарын чугаалааш, өрээлинден үнүптү. Коридорнуң оң талазында бирги өрээлге кирип кээривиске, солагай талакы столда Монгуш Дойнаевич Севээн- солуннуё көдээ ажыл-агый килдизиниң эргелекчизи, өске талазында Василий Кечилович Очур-оол- редакторнуң оралакчызы, харыысалгалыг секретарь, оларны «Аныяк корреспондент » бөлгүмге барып эгелээш танып алган болгаш билир болдум. Дараазында өрээлдиң ээлери чагаа килдизиниң эргелекчизи Зинаида Максимовна Куулар, бухгалтер Тамара Ч\рмет-ооловна Карашпаева угбай. Дараазында өрээлде партия килдизи, эргелекчизи Монгуш Борбак-оолович Көжелдей, секретарь болгаш корректорлар өрээлинде Светлана Монгушовна Очур-оол – корректор болгаш бижик кагар машинада Анисья Монгуш олар-биле таныштым. Дараазында Ленинчи өрээл, ында орус, тыва дылдарда аңгы-аңгы солуннарны чыып каан булуң бар, ортузунда биллярд столу, бир талазында теннис столу бар. Типография талазында солун парлаар, саазын кезер машиналар, чыскаакчыларның тускай столу, өске өрээлде линотип машиналары шылырткайндыр ажылдап турлар. Хайыракан чурттуг хол-биле өрүкчү-чыскаакчы Зинаида Комбуевна Ондарны, линотипистеп ажылдап турар Любовь Александровна Ондарны көргеш, аажок өөрээн мен. Люба дуңмай мээң дуңмам Светлана Николаевна-биле чаңгыс класска өөренип турганнар, а угбазы Людмила Александровна мээң чаңгыс классчым чүве. Парлакчы Анатолий Маржымалович Ондар, типографияда парлаар, саазын кезер, линотип машиналары эптээр эдикчи, ажыглап каапкан коргулчуннар эзилдирер Артем Сарыгларович Колхозбай, фотокорреспондент Чойган-оол Касымаевич Түлүш оларны ооң соонда билип алган мен.

Кажан көдээ ажыл-агый килдизинге дуржулгалыг хоочун журналист Монгуш Дойнаевич Севээнниң удуртулгазы-биле ажылдап эгелээш, материалдарны канчаар бижиирин айтырып ап турар мен. Мурнуку чүүлд, очеркти, репортажты, чурумалды, медээлерни, калбак материалдарны бижиириниң чурумун дес-дараалашкак кылдыр айтып бээр, бодунуң арга-сүмезин кадар турганы-биле мээё сонуургалымны хайныктырар, хей-аът киирер турган. Монгуш Дойнаевич кажан-даа мени аттынып көрбээн болгаш аңаа бодаарга, харыысалгалыг секретарь Василий Кечиловичиден, кол редактор Биче-оол Арбас-Сатовичиден аажок сестир турган мен. Чогаадыкчы сургакчылаашкынче үнген санымда-ла, бижиир дээн темамны калбартыр дээш факт-барымдааларны улам-на касканнаар, аёаа хамаарылгалыг кижилерден тодарадыр турган мен. Ажылдап чорааш кандыг-даа кижилерге дужуп, солунга интервьюлар, очерктер, медээлер, калбак материалдар белеткээр дээш уйгу чок дүнелерни эрттирип, ажыл-шагын барымдалавайн үре –түңнелдиг ажылдааным хилис барбаан: Тыва Республиканың Чазааның хүндүлел бижии-биле Тыва Республканың алдарлыг ажылдакчызы ат болгаш өске-даа аттар-биле шаңнаттым, бо төөгүлүг 2023 чылда чырыкче 80 чыл дургузунда үнүп, чоннуң ажыл-амыдыралын чырыдып келген «Чаа орук» солуннуң кол редактору албан-хүлээлгени барык 11 чыл ажыр чааскаан күүседип, чонумнуң, тургузукчу-деткикчивис Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының, номчукчуларның нүүрү дээш бараан бооп чоруурум аас-кежик болур .

1982 чылда Чадаананың №1 ортумак школазының доозукчуларындан тыва дылга, тыва чечен чогаалга, төөгүге ынак кижилер хөй бооп үнгенин онзагай деп демдеглээр мен. Маңаа кыска харыы—менден аңгыда, Хайыракан сес чыл школазынга чаңгыс класска кады өөренип чораан эштеримден ийи кижи - Роман Калдар-оолович Куулар «Башкы» журналга корреспондентиден редакторнуё оралакчызынга чедир ажылдап чораан. «Ленинчи орук», «Чаа орук» солуннуё кол редактору кылдыр эжимниё ачазы Калдар-оол Комбуевич Куулар ажылдап чорааны таварылга эвес.

Амгы амыдыралдың хөй, онзагай талаларын, даштыкыда болгаш Россияда ажылдап чурттап чоруур кайгамчыктыг салым-чаяанныг тыва кижилерниң дугайында репортажтар, очерктер, медээлерни «Мотиватор» сеткүүлге чырыдып чоруур кол редактору Инна Мамбый-ооловна Сат, ам фамилиязы Дамба-Хуурак хөй янзы сонуургалдыг шылгараңгайларның бирээзи. Ол «Шын» солуннуң кол редакторунга база ажылдап турганын үнелеп, чоргаарал-биле бо чүүлге демдеглеп, айтыксаан мен.