ЧАДААНАНЫН 150 ЧЫЛДААН БАЙЫРЛАЛЫНГА

ЧАДААНАНЫН 150 ЧЫЛДААН БАЙЫРЛАЛЫНГА

НАЙЫРАЛДЫҢ КУДУМЧУЗУ

Нина МОНГУШ, Чадаананың № 3 ортумак школазының башкызы,

Россяның «Улуг башкы» деп хөрек демдээниң эдилекчизи

Эрткен чүс чылдыё, тодаргайлаарга 1960 чылдар эгези. Ачавыс Монгуш Дугаржап Чолдак-Ашакович, ававыс Монгуш Чечек Сарыгларовна олар тос кижини чырык черге бодарадып, өстүрүп кижизидип кааннар. Ачавыс Смоленск хоорайга шериг албан хүлээлгезин танк кезээнге эрттиргеш, төрээн черинге чанып келирге, ажыл-агыйлар чаа-ла сайзырап эгелээн үе. Ол Чадаананың орук септелге тудуг участогунга бульдозер, үстүрер трактор башкарып ажылдап эгелээн.

Аныяк назынында-ла, ачам шаңнал-макталды ап, Москвада Улус ажыл-агыйының чедиишкиннериниң делгелгезинге орукчулар-биле хөй удаа четкен. В. И. Ленинниң 100 харлаанынга тураскааткан юбилейлиг медаль болгаш «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле шаңнаткан.

Авам, ачамның өг-бүлезиниң улуг уруу болгаш чаш турган үевисте болуушкуннарны дыка эки сактып, ам-даа утпайн бодап чоруур мен. Ачам орук черлеринге ажылдап тургаш, Улуг-Хемниң Шагаан-Арыг, Чаа-Хөлдүң оруктарын үстүрүп, ону дескилеп ажылдап чораанындан авам, мен кады көжүп чоруур бис. Чадаананың орук участогу маңаа ажыттынарга, турумчуп чурттай бергеннер. Амгы орук чери хоорайдан ынчан арай озалааш көстүр, кудумчувус адын Орукчулар деп адаар.

Чадаана хоорайның амгы Чүргүй-оол кудумчузунда албан чери - контора ажыттына бээрге,(переулок Дорожный) чоогунга хөй бажыңнар-даа чок чүве. .Аңаа ийи аал чурттаар бажыңга инженер, бухгалтер эртемниг кижилер чурттап турганнар. Бир талазынга немец омак-сөөктүг Кауфман фамилиялыг кижи, өөнүң ишти украин Анна угбай, уруу Люда, оглу Витя бар, а оларның кожазынга хакас омак-сөөктүг инженер Калчанаев Иван, өөнүң ишти райпога садыгжы, хакас Катя угбай оглу Ваня олар болур.

Дөрт аал чурттаар бажыңга Токпак-оол акый, орус кадайлыг, оглу Юра, бир талазынга бистиң кырган-ачавыс Комбу Григорий, кадайы орус — Люба кырган-ававыс Чадаананың тараа хүлээп алыр чериниң бухгалтер санакчызы кылдыр ажылдап турар. Григорий кырган-ачавысты чонувус Кактаныр Комбу деп шолалаар. Ол орук мастери кижи. Ынчан кырган-ававыс арыг тыва дылга чугаалаар болгаш төрээн чери Тожунуң Ырбан суурунуң дугайында сактыышкыннарны биске үргүлчү чугаалап бээр турган. Оларның уруу угбавыс Света, Светлана Григорьевна Красноярскиге садыг техникумун дооскаш, амгы үеде «Исток» садыының орнунга турган чаңгыс каът идик, өске талазынга сүт садып турган садыгга ажылдап чораан.

Кырган-авам, кырган-ачам сугга барганымда, морковька ынак болгаш үргүлчү ону айтырып, дилеп чедеримге, чаптааштың ногааларны хаптап-даа бээр, дузап каан саваларны-даа тутсуп бээрлер. Бир-ле чазын Люба кырган-авам, Света угбам олар огород тарыырын өөредип эгелээн. Чайын, күзүн Хөндергей тайгазындан каттаар, мөөгүлээр дээш, Хандагайты оруун кылып турган үезинде тайгага орукчуларның вагончиги турганындан аңаа чеде бээр бис. Чыгдынган каттан варенье белеткээрин, канчаар хайындырарын, савалаарын, мөөгүнү болгаш ногааларны дузаарын база олар өөредип кааннар.

Бажыңнар ынчан иштинде орус печкалыг болур. Ынчангаш кырган-ававыс булочка, ватрушка быжырарын айтып, өөредип каан. Хлеб заводу бар- даа болза, бажыңга ында-хаая пирог, хлебти-даа быжырарынга мергежий берген бис.

Өг-бүле болганы хаван, дагаа, инекти азырап турар бис. А немец кожавыс Кауфман ары азырап турар чораан. Ол арылар өдекте, ийе, кожа бажыңнарда улусту таныыр болгаш кайы хамаанчок кижи шага бербес. Огородтарда картофель, ногаа чечечектели бээрге, оон нектар чыып ужуп турарлар. Күзүн ары чигири саваларга аксып, ажаагаш кожалары-биле үлежир, чаш уругларга ары өөнден арткан чигирзиг бүдүмелди (воск) үлеп бээр турганы кайгамчык...

Кыштың чыккылама соогунда огород девискээринге күзүн-не сараатттап, белеткеп каан сиген кажаазы турар. Аңаа инек, бызааны киирип каар. Олар хүнээректеп, оъттап хүнзээр.

Мээң колдуу кады ойнаар угбаларым Светлана, Людмила. Оларның хары менден оранчок улуг. Кышкы үеде орук чериниң мурнунда хөөлбек чайындылааш дошталып доңа бергенде, харын-даа Чадаана хемниң эриинче-даа барып, ыргак баштыг ол үеде тывылбас ховар эт конькилиг чуңгуулаар бис. Хавак кырынга шана хевирлиг калбак хаак, (лыжа) болгаш узун даянгыыштарлыг агаарлап, чаржыр турган бис.

Ынчангаш угбаларым-биле ойнап, эдерип чоруур болгаш аажок чоргаарланыр мен. «Рукавички» деп орус дылга чугаалаар дээш, уттупканымдан ал соора, «Рука печки» дээримге, орус угбаларым мени чаптааш, бар-ла шаанче каттыржырлар чүве. Чанывыска чаа бажың тудуу кылып эгелей бээрге, орайтагыже чедир дайынныг кинолар көрген болгаш «дайын», «шпионнар» өттүнүп, тудугга чаштынып, аткылажып ойнаар бис.

Шыдар акым, ийе, ачамның дуңмазы ынчан көжүп чоруур кинонуң киномеханиги болгаш орай кежээ бажыңывыска машиназы-биле киноаппаратуразын, киноленталары суп каан бобиналарны эккээр. Кожаларывысты чалап алыр бис. Чугайлап каан ак хана - экран апаар. Амгы шагда ышкаш, телефон, смартфон, компьютер, безин чадаарда ак-кара өңнүг телевизор-даа чок бөдүүн үе-ле болгай. Дайынныг кино көргеш өске омак-сөөктүг кожаларывыс кадайлар ыглажып орарлар. Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарын, чоок кижилерин, эрткен амыдыралын сактып орган-даа чадавас, чамдык таварылгаларда бичии кижи мен безин оларны кээргээш, кады ыглап алыр мен.

Бо хөй кожаларым-биле орустап чугаалажыр бис. Бажыңга тыва дылга чугаалажып турар-даа болзувусса, оон үнгеш улус-биле чугаалажырда, домактарны орус дылга угаанга бодап, канчаар шын чугаалаар, ажыглаарын безин угаап чоруур боор чүве.. Интернационалчы кожалар бооп, олар-биле 1970 чылдар ажыр Орукчулар кудумчузунга чурттадывыс Чеже-даа язы-сөөгүвүс аңгы болза, кады кожа хөй чылдарда чурттап чорааш, аажы-чаңывыс, ужур-чаңчылдарывыс билчип, ижер, чиир чемивис-даа орнажып, сеткил-сагыжывыс ажыт-чажыт чокка үлежип чораанывыс найыралдың быжыг доңу болур.

Вячеслав МОНГУШ, парлалгага белеткээн.