Чөөн-Хемчик кожууннуң ниитилел-политиктиг

Чөөн-Хемчик кожууннуң ниитилел-политиктиг

«Чаа орук» солунунуң 80 чылдааныга

«— СОЛУН КАНДЫГ-ДАА ТАВАРЫЛГАДА

ЧЫРЫКЧЕ үНЕР...

чоннуң амыдыралын, төөгүзүн доктааамал чырыдып келген, үнер-даа ужурлуг. Журналистерниң, редакторларның, корреспондентилерниң, солунчуларның ажылының түңнели, сорулгазы ындыг»

Вячеслав МОНГУШ, « Чаа орук» солуннуң кол редактору, Россияның Журналистер Эвилелиниң, Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү

Тываның күрүне архивинден «Ленин оруу» солуннуң үндезилеттингениң, ооң баштайгы редактору кым турганын, кандыг материалдар чырыттынып турганын сонуургаар сорулгалыг барып чордум. Тыва парлалганың төөгүзүнден, азы баштайгы медээлерден хуумда билип турарым-биле алырга, баштайгы редакторларның бирээзи Монгуш Ыдыраанович Идам-Сүрүң. «Контр» деп бурудаттырганының салдары ийикпе, 1943 чылдан бээр үнүп эгелээн солуннуң баштайгы үндүрген дугаарлары тывылбаан. Идам-Сүрүңнү дугайында материалды «Улуг-Хем» сеткүүлдүң 2007 чылдың №3-4 дугаарлыг сеткүүлүнге парлаан. Монгуш Ыдыраановичиниң дугайында өске-даа материалдарны палалгадан, Хөндергей ортумак школазының башкыларының эртем-практиктиг конференцияларга кылып турган илеткелдеринден-даа чоокку чылдарда номчаан мен.

Ажылчын сургакчылаашкын үезинде архивке чораан болгаш чүгле чайлыг ийи шак хире хостуг үеде оон дараазында төөгүлүг барымдааларны билип алыр аргалыг болдум.

Архив документилеринден билдингени мындыг: 1948-1950 чылдарда үнүп турган «Ленинчи орук» солуннуң 93 саазында көктеп каан үндүрүлгелерин сонуургап номчуп турдум.

«Ленинчи орук» солуннуң 1948 чылдың май 27-де, үндүрген дугаарында «Бедик дүжүт дээш демиселдиң түңнелинде» деп материалда Хөндергей сумузунда Чодураалыг МЧАЭ-зиниң чедиишиннериниң дугайында Ондар Төгүс бижээн. «Ленинчи орук» солуннуң №2 (268) үндүрүлгениң харыысалгалыг редактору Александр Тамбы-Сүрүң, а 1948 чылдың июль 29-та, №25 үндүрүлгезиниң редактору Сарыглар Хапылак турган. 1950 чылдың январь 17-де үнген №3-4 (348) дугаар солуннуң бирги арнында «1950 чылдың март 12-де, ССРЭ-ниң Дээди Совединге соңгулдалар чорударының хүнү. Ол төөгүлүг хүнде ажыл-агый талазы-биле чедиишкинниг ужуражыры дээш күштерни каш дакпыр улгаттыраалыңар!»-деп кыйгы-биле эгелээн үндүрүлгениң харыысалгалыг редактору Шойгу Күжүгет Серээевич турган.

Ол ышкаш үстүнде айыткан солуннар-биле чергелештир «1934 чылда чырыкче харыысалгалыг редактор Г. Бежановтуң үндүрген «Вперед» солуннардан солун төөгүлүг материалдар бар. Чижээнге, февраль 9-та, үндүрген № 11 солуннуң «Кожуун эргелелдериниң даргаларынга чагаа деп эгеде «Коминтерниң чоокку үелерде сорулгалары» деп материалды, Партияның ХYII cъездизиниң 4 ажылчын хүнүнден медээлерни парлаан.

Февраль 27-де үнген солуннуң бирги арнында «Чазактың шиитпирлеринге массаларның коллективтиг организакчызы» деп, Биче Хуралдың даргазы Т. Хемчик-оолдуң көдээ корреспондентилер следунга чугаазын кииргени солунчуларның ажыл-ижин ынчан безин үнелеп турганын херечилээр. «Партиянын ХYII съездизи – тиилекчилерниң съездизи» деп эге-биле `«Сталинчи эпоха - социализмниң улуг тиилелгелериниң эпохазы» деп чүүлдү ол-ла үндүрүлгениң ийиги арнында белеткээн. Солуннуң 3-кү арнында республиканың часкы хову ажылдарынга белеткелин бижээни ынчангыүеде хову ажылдарынче кол кичээнгейни угландырып турганын бадыткаар.

ЧУРУКТАРДА: Кужугет Серээевич Шойгу оглу-биле;Монгуш Анисья, Монгуш Дойневич Севен, Кира Толеевна,Монгуш Кожелдей Борбак-оолович;Типография кыстары; Килдис эргелекчилери Зинаида Максимовна Куулар, Дадар-оол Аякаевич Монгуш, типография ажылдакчылары Роза Пирлей, Зинаида Монгуш, Людмила Ондар-биле

( Уланчылыг)