Чөөн-Хемчик кожууннуң ниитилел-политиктиг

Чөөн-Хемчик кожууннуң ниитилел-политиктиг

«Чаа орук» солунунуң 80 чылдааныга

«— СОЛУН КАНДЫГ-ДАА ТАВАРЫЛГАДА

ЧЫРЫКЧЕ үНЕР...

Вячеслав МОНГУШ, "Чаа орук" солуннун кол редактору, Күш-ажылдын хоочуну

( Уланчызы)

1978 чылда Чадаананың культура бажыңынга «Ленинчи орук» солунну катап үндүрүп эгелээнде, бирги редактору Биин-оол Монгушович Седен-Хуурак ажылдап эгелээнин школачы турган болгаш билир мен. Монгуш Дойнааевич Севээн, Василий Кечилович Очур-оол, Монгуш Сундуевич Дугуржап олар, редакция талазынга, типографияга хөй аныяктарның ажылдап турганын Чадаананың пионерлер Бажыңынга «Аныяк корреспондент» деп бөлгүмге барып эгелээш, башкывыс Олег Александрович Шүңнейниң экскурсияладып чораанының соонда билип алдывыс. Оон эгелээш шүлүктер, чечен чугаалар, школачы эш-өөрүвүс, башкыларывыс болгаш клазывыстың ажыл-херектери, спортчу чедишкиннер болгаш пионержи отряд, звенонуң ажыл- чорудулгазының дугайында материалдарны солунга чырыдып, «Чадаананың чадаганы» чечен чогаал бөлгүмүнүң ажылынга барып, чогаал, шүлүк бижииринге сундулуг, онзагай кижилерни таныыр апарган бис. Оларга Аракчаа Чүлдүмович Ондарны, Саая Өдербеевич Таспайны, Александр Сергеевич Шагжыны, аныяк чурукчулар Дмитрий Кучал-оолович Саая, Сергей Маадыр-оолович Монгуш, Сүт-Хөлден бижикчилер Ондар Бораш Серемааевичини, Ондар Каң-оол, Чаң-оол Ондар, Чадаанадан Бугажык Монгуш, Саар-оол Монгуш, Арагачы Донгак, Шойдар Дүвендей дээш өске-даа көдээ бижикчилер хамааржыр. Шүлүк, чечен чугаа, солунга материал бижиптерге, ынчан почта дамчыштыр гонорарны дораан төлеп бээр турганы магалыг.

Чадаананың № 1 ортумак школазын 1982 чылда дооскан соонда, тускай ортумак мергежилди чедип алгаш, өскен суурум Хайыраканга «Дөргүн» сүт-бараан фермазының бригадири бооп ажылдап турумда, совхозтуң комсомол секретары Клара Холаевна Ондар мени: — Районнуң комсомол комитединге барып көрүңерем, дыка хереглеп турар! - диген. Ажылдап кедер сапог, фуфайка, кылын свитер дээш өске-даа хевимни солуп каапкаш, кылаң-тас кеттинипкеш, Чөөн-Хемчик районнуң комсомол комитединге чедип келдим. Ынчан комсомол комитединиң бирги секретары Николай Калчан-оолович Сат, ийиги секретарь Вячеслав Бавууевич Яндай-оол, инструкторлар Монгуш Алдын Дилгижекович, Куулар Михаил Кавыш-оолович байыр чедиргеш, меңээ комсомолчу путевканы тывыскаш «Ленинчи орук» солуннуң редакциязынче чорудупканнар.

Кол редактор Биче-оол Арбас-Сатович Донгактың өрээлинге кирип кээримге, сүрээденчии кончуг. Хол тутчуп мендилешкеш, арнынче дорт көрүп, келген херээмниң ужурун чугааладым. Ол мээң тутсуп берген документилерим, паспортум, комсомолчу биледим болгаш районнуң комсомол комитединиң тывыскан путевказын көрүп орар аразында, өрээлдиң иштин топтап көрдүм. Редакторнуң артында В.И. Ленинниң «Правда» солунну тудуп алган номчуп орар портреди, мээң орган бичежек столумнуң бир талазында соңга караанга чоокшуладыр салып каан сандайлар, өске талазында база-ла үнер эжик чанынга чедир сандайлар бар. Б. Донгактың солагай талазында шил хоода кызыл тук, чиге дужунда номнар шкавында хөй-ле номнар, журнал-сеткүүлдер, солуннар көктешкизи. Мээң документилерим номчуп таныжыпканы ол боор, редакцияның болгаш типографияныё ажылдакчылары-биле таныштырып каарын чугаалааш, өрээлинден үнүптү. Коридорнуң оң талазында бирги өрээлге кирип кээривиске, солагай талакы столда Монгуш Дойнаевич Севээн- солуннуё көдээ ажыл-агый килдизиниң эргелекчизи, өске талазында Василий Кечилович Очур-оол- редакторнуң оралакчызы, харыысалгалыг секретарь, оларны «Аныяк корреспондент » бөлгүмге барып эгелээш танып алган болгаш билир болдум. Дараазында өрээлдиң ээлери чагаа килдизиниң эргелекчизи Зинаида Максимовна Куулар, бухгалтер Тамара Ч\рмет-ооловна Карашпаева угбай. Дараазында өрээлде партия килдизи, эргелекчизи Монгуш Борбак-оолович Көжелдей, секретарь болгаш корректорлар өрээлинде Светлана Монгушовна Очур-оол – корректор болгаш бижик кагар машинада Анисья Монгуш олар-биле таныштым. Дараазында Ленинчи өрээл, ында орус, тыва дылдарда аңгы-аңгы солуннарны чыып каан булуң бар, ортузунда биллярд столу, бир талазында теннис столу бар. Типография талазында солун парлаар, саазын кезер машиналар, чыскаакчыларның тускай столу, өске өрээлде линотип машиналары шылырткайндыр ажылдап турлар. Хайыракан чурттуг хол-биле өрүкчү-чыскаакчы Зинаида Комбуевна Ондарны, линотипистеп ажылдап турар Любовь Александровна Ондарны көргеш, аажок өөрээн мен. Люба дуңмай мээң дуңмам Светлана Николаевна-биле чаңгыс класска өөренип турганнар, а угбазы Людмила Александровна мээң чаңгыс классчым чүве. Парлакчы Анатолий Маржымалович Ондар, типографияда парлаар, саазын кезер, линотип машиналары эптээр эдикчи, ажыглап каапкан коргулчуннар эзилдирер Артем Сарыгларович Колхозбай, фотокорреспондент Чойган-оол Касымаевич Түлүш оларны ооң соонда билип алган мен.

Кажан көдээ ажыл-агый килдизинге дуржулгалыг хоочун журналист Монгуш Дойнаевич Севээнниң удуртулгазы-биле ажылдап эгелээш, материалдарны канчаар бижиирин айтырып ап турар мен. Мурнуку чүүлд, очеркти, репортажты, чурумалды, медээлерни, калбак материалдарны бижиириниң чурумун дес-дараалашкак кылдыр айтып бээр, бодунуң арга-сүмезин кадар турганы-биле мээё сонуургалымны хайныктырар, хей-аът киирер турган. Монгуш Дойнаевич кажан-даа мени аттынып көрбээн болгаш аңаа бодаарга, харыысалгалыг секретарь Василий Кечиловичиден, кол редактор Биче-оол Арбас-Сатовичиден аажок сестир турган мен. Чогаадыкчы сургакчылаашкынче үнген санымда-ла, бижиир дээн темамны калбартыр дээш факт-барымдааларны улам-на касканнаар, аёаа хамаарылгалыг кижилерден тодарадыр турган мен. Ажылдап чорааш кандыг-даа кижилерге дужуп, солунга интервьюлар, очерктер, медээлер, калбак материалдар белеткээр дээш уйгу чок дүнелерни эрттирип, ажыл-шагын барымдалавайн үре –түңнелдиг ажылдааным хилис барбаан: Тыва Республиканың Чазааның хүндүлел бижии-биле Тыва Республканың алдарлыг ажылдакчызы ат болгаш өске-даа аттар-биле шаңнаттым, бо төөгүлүг 2023 чылда чырыкче 80 чыл дургузунда үнүп, чоннуң ажыл-амыдыралын чырыдып келген «Чаа орук» солуннуң кол редактору албан-хүлээлгени барык 11 чыл ажыр чааскаан күүседип, чонумнуң, тургузукчу-деткикчивис Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының, номчукчуларның нүүрү дээш бараан бооп чоруурум аас-кежик болур .

1982 чылда Чадаананың №1 ортумак школазының доозукчуларындан тыва дылга, тыва чечен чогаалга, төөгүге ынак кижилер хөй бооп үнгенин онзагай деп демдеглээр мен. Маңаа кыска харыы—менден аңгыда, Хайыракан сес чыл школазынга чаңгыс класска кады өөренип чораан эштеримден ийи кижи - Роман Калдар-оолович Куулар «Башкы» журналга корреспондентиден редакторнуё оралакчызынга чедир ажылдап чораан. «Ленинчи орук», «Чаа орук» солуннуё кол редактору кылдыр эжимниё ачазы Калдар-оол Комбуевич Куулар ажылдап чорааны таварылга эвес.

Амгы амыдыралдың хөй, онзагай талаларын, даштыкыда болгаш Россияда ажылдап чурттап чоруур кайгамчыктыг салым-чаяанныг тыва кижилерниң дугайында репортажтар, очерктер, медээлерни «Мотиватор» сеткүүлге чырыдып чоруур кол редактору Инна Мамбый-ооловна Сат, ам фамилиязы Дамба-Хуурак хөй янзы сонуургалдыг шылгараңгайларның бирээзи. Ол «Шын» солуннуң кол редакторунга база ажылдап турганын үнелеп, чоргаарал-биле бо чүүлге демдеглеп, айтыксаан мен.

Амыдырал, үе хүн-бүрүде өскерлип турар. 1984 чылдың ноябрьдан бо хүннерге чедир ниитилелдиң, чурттуң амыдыралынга, харын-даа бодумнуң амы-хуумда чуртталгамга өскерлиишкиннер хөй болган. «Ленинчи орук», «Шын», «Тыва Республика», «Эне сөзү» солуннарга аңгы-аңгы чылдарда ажылдазымза-даа, катап-ла 2006 чылдан эгелеп «Чаа орук» солунга, төрээн чер-чуртумга дедир чанып келгеш, үр чылдарда кол редакторлап ажылдап чораан Каадыр-оол Эрес-оолович Тувак-биле кады ажылдадывыс. Каадыр-оол Эрес-ооловичиниң мурнунда Калдар-оол Комбуевич Куулар база-ла кадыг-берге, акша-шалың үнмес чылдарда кол редактор кылдыр ажылдап турган.

«Хоочун коктуг, хола кактыг» деп өгбелеривис үлегер домаа үндезинниг. Үстүнде айыттым, көдээ бижикчилер Оолак Даржааевич Кара-Сал, Шойдар Монгушович Д\вендей, Арагачы Дембилдеевич Донгак, Саар-оол Сундукаевич Монгуш, дуржулгалыг редакторувус Каадыр-оол Эрес-оолович Тувак чайлыг, хостуг үезинде редакцияга келгеш, солунга үнген материалдарга хамаарыштыр санал-оналын кииирип, боттарының арга-сүмезин чоока чедир кадып турганнар. Оларның хөй кезии амгы үеде чырык черде чок. Сүмелээниниё кол утказы - тыва езу-чаңчылдарны нептередиринге Монгуш Кенин-Лопсаңның, Чүлдүм Монгушович Чаптың, Черлиг-оол Чашкынмаевич Кууларның болгаш өске-даа тыва чогаалчыларның ажылдарын үе-үелеп парлаарын, тыва дыл, тыва чогаалдың чидип болур айыылын оваарарын, кижизидилге ажылын хөйү-биле суртаалдаарындан бээр айтырыгларны көдүрүп, саналдап турганнар.

Амгы үеде редакция, типография ажылдакчыларындан каш санныг кижилер арткан-даа болза, солунга материалдар чырытпас апарганы хомуданчыг.

«Чаа орук» солуннуң үндүрүлгезин чаа негелделерге дүүштүр парлап, үндүрүлге болганынга эрге-хоойлу актылары, тус чер чагыргаларының доктаал-саавыр шиитпирлерин, хүннүң чугула медээлерин, репортажтарны, Тываның, Чөөн-Хемчиктиң, Россияның, делегейниң байдалынга хамаарышкан төөгү барымдаалыг материалдарны, парлап, чырыкче солунну неделяның четвергте үндүрүп турар. Ынчалза-даа солуннуё номчукчуларыныё, чагыдыкчыларыныё эвээш бооп турары дүвүренчиг, чидиг айтырыг бооп артпышаан.

Солун ажылы – чогаадыкчы коллективтиң ажылы деп бодум хуумда санап чоруур мен. Кол редактордан аңгыда, харыысалгалыг секретарь, корреспондентилер, дизайнер-каастакчы, компьютерге өрүкчү, корректор, орус, тыва дылды эки билир очулдурукчу кандыг-даа редакцияның, чогаадыкчы коллективинге ажылдаар кол өзээ болур ужурлуг.

Амгы үеде чурагайлыг технологияларның бистиң амыдыралывысче шургуп кирип келгени - бир талазында эки. Республиканың амыдыралындан болуушкуннарны смартфон, телефон, компьютер экранын - таналар, «күске» дузазы-биле ажыдып алгаш, дүргени-биле көрүп, дыңнап ап болуру таарымчалыг. Каш чылдар бурунгаар Тываның аңгы-аңгы булуңнарында үнүп турар муниципалдыг районнар солуннарының ажылдакчыларын информатизация болгаш тускай харылзаа яамызын дамчыштыр өөредип, Тываның ынчангы Баштыңы – Чазааның даргазы Шолбан Валерьевич Кара-оолдуё киржилгези-биле «Редакторлар клувунуң» хуралдарын, профессионал билиг бедидер кичээлдерни Москвадан Владимир Скоробогатьконуң киржилгези-биле парлалга чепсектери солун, номнар болгаш журналдар каасталгазының талазы-биле өөредилгени өске-даа хоорайлардан аалчыларның киржилгези семинарларны эрттирип турган. Ыраккы Мөңгүн-Тайганың «Мөңгүн-Тайга» солун(кол редактор Надежда Донгаковна Сүге-Маадыр), Өвүр кожууннуң «Өвүр черде» солун, кожавыста «Сүт-Хөл»,«Чаа-Хөл», Тес-Хемде «Самагалдай»( кол редактор Дайынчы Партизанович Дамба-Хуурак), Эрзинде «Эрзин» (кол редактор Кара-оол Сааяевич Халарбаа), Таңды кожуунда «Таңды-Уула» солуннар чырыкче үнүп турган. Мээң билип турарым-биле алырга, амгы үеде «Улуг-Хем» ( кол редактору Оксана Викторовна Базыр) , «Вести Кызылского кожууна»( кол редактору Хенче-Кара Сагдыевич Монгуш) деп солуннар чырыкче үнүп турар.

«Чаа орук» солун редакциязынга кол редактор кылдыр 2012 чылдың апрель 26-да, томуйлаттым. Он чыл, барык он бир чыл ажылдааш, чогаадыкчы чедиишкиннерлиг болганымны чүнүң-даа мурнунда демдеглексээн мен. 2014- 2015 чылдарда бурун Даа кожуун 250, Бээзи кожуун 260 чылдаан байырлалдарын демдеглеп турар чылда Тываныё гуманитарлыг болгаш социал - экономиктиг шинчилелдер институдунуң эртемденнериниң организастап эрттирген эртем-практиктиг конференцияларга, Юрий Лужужапович Аранчынга тураскааткан номчулгаларга, шинчилел ажылдары чорудар сорулгалыг Чөөн-Хемчик девискээринде төөгүлүг черлерже баар үнүүшкүннерге киржип турдум. Хемчик кожууннарыныё он сумулуг Даа кожуун ханы төөгүлүг, Чадаанада Алдыы, Үстүү хүрээлери-биле ылгалдыг онзагай чер-чуртувус. Түңнелинде Тываның күрүне архивиниң ажылдакчыларының болгаш Зоя Кертик-ооловнаның удурткан чогаадыкчы бөлүүнүң кежигүнү болуп, «Даа кожуун 250 - Төөгү барымдааларында», деп номну, ол-ла авторлар каттышкаш, чүгле ийиги номну үндүрер бөлүкке Хонук-оол Доржуевич киржип, удуртукчузунга кожуун чагыргазының даргазы Байбек Надаажапович Монгуш дилээрге, кыска хуусаада «Даа кожуун 250» фоточуруктарлыг альбом- номну чыып белеткээш, чырыкче үндүрер аргалыг болдувус.

«Төөгүже хая көрнүп, келир үеже» деп, Тываның гуманитарлыг болгаш социал - экономиктиг шинчилелдер институдунуң ажылдакчылары-биле чөөн-хемчикчилерниң төөгүлүг өгбелериниң дугайында хөй-хөй к номчукчуларга үшкү номнуң даштыкы каасталгазын кылыр аас-кежиктиг болдум. Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазынга, М.Мерген-Херел аттыг культура бажыңынга болгаш Чадаананың Алдыы хүрээзинге эртем-практиктиг конференцияга ужуражылгалар үезинде чыгдынган байлак материалдарлыг ном чүве.

(Уланчылыг)