ЧӨӨН-ХЕМЧИК КОЖУУННУҢ ӨӨРЕДИЛГЕ ЭРГЕЛЕЛИНИҢ 80 ЧЫЛДААНЫНГА ТУРАСКААТКАН ЭРТЕМ-ПРАКТИКТИГ КОНФЕРЕНЦИЯ

ЧӨӨН-ХЕМЧИК КОЖУУННУҢ ӨӨРЕДИЛГЕ ЭРГЕЛЕЛИНИҢ 80 ЧЫЛДААНЫНГА ТУРАСКААТКАН ЭРТЕМ-ПРАКТИКТИГ КОНФЕРЕНЦИЯ

Чөөн-Хемчик кожууннуң өөредилге эргелелиниң 80 чылдааныга тураскааткан эртем-практиктиг конференция бөгүн Чадаананың № 2 ортумак школазынга болуп эрткен. Каш хонгаш болур байырлалга уткуштур эртип турар массалыг хемчегниң кол сорулгазы – башкыларны эртем-шинчилел ажылдарынче хаара тудары, Чөөн-Хемчиктиң өөредилге системазының төөгүзүн, аңаа ажылдап чораан башкыларның дугайында сактыышкыннарны артырары, доозукчуларының дугайында боттуг барымдааларны чыыры, төрээн черинге чоргааралды оттурары болгаш башкы ажылдакчыларның чогаадыкчы хөөнүн чаа үениң байдалдарынга дүүштүр ботандырар сорулга-биле эрттирген.

Чадаананың № 2 ортумак школазының амгы бажыңынга 1928 чылда Чадаанага эң баштай тургустунган школа Чадаананын №1 школазы болур. 1929 чылда Тыва Арат Республиканың Намының YIII-ки съездизинге Тыва Арат Республикага культура тургузуушкунунуң дугайында тускай айтырыгны чугаалашкан. Тыва национал бижикти чогаадып тургузар дугайында доктаалды аңаа хүлээп алган. Ол айтырыг 1930 чылда боттанган. Латинчиткен алфавитке үндезилеп тыва бижикти тургускан. Тыва бижикти чогаадып тургусканы Тывага культура революциязын сайзырадырынга улуг рольдуг болган. 1930 чылдарда культура килдизи өөредилге, кадык камгалалы болгаш культура ажылын катай чорудуп турган. Өөредилге килдизиниң эге дөзү ынчаар салдынган. Арбан, суму бүрүзүнге бижик өөредир бөлгүмнер, бижик билбес чорукту узуткаарының төптери, чайлаг школалары доктаамал ажылдап эгелээн. Чөөн-Хемчик кожуунга Баас деп аттыг башкы суму бүрүзүнге барып, бижик өөредилгезин хынап турган. Хоочун башкылар Хертек Даржаа, Сайын Монгуш, Оолакай, Буян Монгуш, артист Кара-кыс, Сирина болгаш өскелер-даа сумуларга чонга бижик өөредилгезинге идепкейлиг киржип, массалыг ажылдарны чорудуп, суртаалдап турганнар.

1928 чылда Чадаанага эң баштай тургустунган школа амгы Чадаананың №1 школазы. Бо школага Чаа-Хөл, Сүт-Хөл, Өвүр, Барыын-Хемчик, Мөңгүн-Тайга (районнар) кожууннардан сургуулдар кээп өөренип эгелээн. 1944 чылга чедир эге, 1944-1953 чылдарда 7 чылдыг, 1953 чылдан бээр ортумак школа апарган. Школаның баштайгы директорлары Хертек Даржаа, Н.Арбынаков, Т.Дары-Сүрүң, Туваа-Хуу олар турган.

Чоорту улус өөредилгези сайзырап, Чадаана хоорайга болгаш көдээ черлерге школалар туттунуп, школалар четкизи калбарып эгелээн. 1934 чылда Хорум-Даг, Бажың-Алаак, 1936 чылда Хөндергей, 1938 чылда Хайыракан, Шеми, Чыргакы, 1939 чылда Баян-Тала, 1940 чылда Ийме, 1948 чылда Чыраа-Бажы, 1958 чылда Чадаананың №3 школазы, 1971 чылда элээди уругларның спорт школазы, 1972 чылда уругларның чогаадылга бажыңы (Пионерлер бажыңы), 1961 чылда Чыргакының (Элдиг-Хем) кадыкшылга школазы, 1992 чылда Чадаананың №4 ортумак школазы ажыттынган.

Конференцияның хүн чурумунда киргенин езугаар - Чөөн-Хемчикке өөредилгениң сайзыралы-; - Школа төөгүзү – чурттуң төөгүзү”; - Чөөн-Хемчик кожуунга баштайгы орус башкылар; - Школаның төөгүзү – өөреникчилеринде; - “Салым-чаяанныг аныяктар,” Чөөн-Хемчиктиң тергииннери” – школага өөредилгезин алдын, мөңгүн медальдар-биле доосканнар; Российжи болгаш регионга, тус-черге болуп эрткен конкурс-мөөрейлерниң база эртем Олимпиадаларының тиилекчилери; Спортчу чедиишкиннер ( регион болгаш федералдыг чадаларга эрткен маргылдааларның тергииннери); Башкы өг-бүлелер; - “Хоочуннар”, Мурнады хөгжүдер национал “Өөредилге” программаның тиилекчилери, боттаныышкыны”; Немелде өөредилге; угланыышкыннарын кол кылдыр кииргенинге таарзындым, хүн чурумунда кииргенин езугаар угланышкыннарны онзалап демдеглээр бодай-дыр мен.

Чадаананың № 1 ортумак школазының эрткен чылдарда, тодаргайлаарга 2018 чылда 80 чылдаан байырлалынга 1982 чылдың доозукчулары өске-даа чылдарның доозукчулары-биле байырлыг чыскаалга, шугум чыскаалы болгаш өске-даа культура-массалыг хемчеглеринге киришкен бис. Эш-өөрүм аразындан, таныыр билир кижилерден аңгы-аңгы мергежилдиглер хөй. Ынчангаш Чөөн-Хемчик кожууннуң өөредилге эргелелиниң төөгү- барымдаалыг материалынга үндезилеп бо материлды Силерниң кичээнгейиңерге бараалгадып, пленарлыг хуралдан тырттырган чуруктарым болгаш редакцияның архивинден чуруктар-биле каастадым, эргим номчукчулар!