Чылдар болгаш кижилер

Чылдар болгаш кижилер

ХӨНДЕРГЕЙНИҢ ЧОРГААРАЛЫ

Улуг, чаагай боорга ооң шола адын чон Араазай деп алган. Хөөрем чок, Таңды тос кожуунунда оон узун, шыырак кижи-даа ховар, ону билбес, танывас кижи-даа чок. Кончуг-даа чончу, чугаакыр, дузааргак кижи чурттап чораан. «Эки көрген кижизинге эъдин-даа кезип бээринден чалданмас» деп тыва улус чугаалажыр ийикпе. Ооң улуг, шырааның, күчү-күжүнүң дугайында чон аразында тоолчургу чугаалар чоруп турар.

Адыжы ийи адышты кожа тудупкан дег улуг.. Шээр малдың чилигиг сөөгүн өске улус дег балды, бижек тудуп алган шүүдеп-даа турбас, удургу дижи-биле уу дайнаптар. Арага шилин тудуп аарга, чүгле аксындан бичии чер көстүр. Ооң бир шола адын Домкрат, (Даңгыраат)-даа дээр-ле. Тываның бирги чолаачыларының бирээзи чораан. Мунган машиназы малгаштыг черге кадалы бээрге, чааскаан быралап тургаш үндүр идип алыр. Мотору соктай бээрге, бүдүн моторну чааскаан ужулгаш, кандыг-даа дузалал херекселдер чокта боду-ла дедир эптеп, салып алыр чораан.

Комбу Бавууевич Куулар Барыын-Хемчик кожууннуң Аянгаты сумузунга 1923 чылда төрүттүнген. Адазының төрел угу - Аяңгаты Кууларлары улус. Адазы Бавуунуң төрээн адазы моол кижи дижир. Мөгениң адазы Бавуу Куулар дээрзи хөй мал-маган өстүрген дээш 1930 чылдарда коргунчуг репрессия, политиктиг шаажылалга таварышкан. Тываның, ниити Россияның хөй национал омак чонунуң чурттап эрткени мелегей, бужар төөгүзү база бо өг-бүлени ойбайн барган. Адазын шииткеш, Соңгу чүкте өлүм лагерлеринче шөлүптерге (өскээр адаар сөс тыппас мен авт.), Комбу 7-8 хар үези турган. Ол үениң кожуун, суму чергелиг эрге-чагыргазы Кууларларның кодан сыңмас малын когун үзе хавыргаш, ядыы араттар деп санап турганы кижилерге үлеп берипкен турган. Ам бодап көөрге, дыка-ла чаржынчыг. Бодунуң чонун үптеп-хунаап, оларның хуу өнчүзүн хавырып, өске улуска үлеп берип турганы дээрге, ам бодап көөрге, дыка-ла чаржынчыг, эң-не мелегей чорук.

Шаандагы Тывага мал-маган чок кижилер кымнарыл дээрге чалгаа, олутпай бүдүү оорланып амыдыраар кижилер турган. Оорланырда ам артында өдээн оорлаар, бодунуң кожуунун, сумузун оорлаар еражок амытаннар турган. Хавыргаш, оларга үлеп берген малы-даа мал болбас, дөгерезин өлүрүп, өзеп чип алыр куурумчу кижилер ынчан база турганын улуг назылыг чон ам-даа сактып, чугаалажып чоруур боор чораан. Аңаа хамаарыштыр «Шын» солуннун фотокорреспондентизи чораан Охемчик Ондар Дукуровичиниң мындыг одуруглары бар:

Малым көвей бай-даа болза,

Багай чүве кылбааным шын.

Эңдерик мал өстүрген дээш,

Эриидээр – деп, чоруп турлар.

Комбунуң иези аңаа сагыш-сеткили аарып, баксырааш 7 айлыг улуг уруг дүжүрүпкен дээр. Авазы чаа-ла 8 хар чедип чоруур оглун эдертип алгаш, кижи хевири көстүп, боттаны берген бичии чаш чүвени өдектен ырак эвес черге чажырып каан.

Бо төөгүнү ачазы чугаалап органын мөгениң ортун уруу, мээң өөм ишти, оолдарымның авазы, уйнуктарының кырган-авазы Кара-кыс Комбуевна сактып чугаалаан. Комбунуң иезиниң алыс чурту Хөндергей чүве-дир, ийин. Ол шагда «контр» деп ат эдилээри коргулчун хойлатканындан дора. Ажы-төлүн школаже база албас, бажын ажыр үндүрүг онаар. Чеже шыдажыр боор, ие кижи ажы-төлүн эдертип алгаш, Хөндергейже чурт чанып көжүп чедип келген. Өске арга чок. Аңаа фамилиязын база иезиниң улузу дег кылдыр Донгак деп өскертип алган. Өг-бүледен алышкыларның (3 кижи турган) чүгле эң бичези Чучуң эртем-билиг чедип алыр аргалыг болган.

1930 чылдарның эгезинде Тыва Арат Республикага азы чаа Тывага амыдырал, чаа-чаа ажыл-агыйлар тургустунуп эгелээн. 14 харлыг Донгак Комбу кады төрээн акызы Донгак Дамдыш Бавууевич-биле Таңды кожуунга ажыл, амыдырал сүрүп чедип келгеннер. Ол болза, кижи болганының туруштуг, аажок-ла амыдыралдың чаа талаларынче чүткүлдүг дыка солун үелер турган.

Тываның бир дугаар скрипка ойнаар хөгжүмчүзү Комбунуң акызы Дамдыш Донгак турган. Чаңгыс чер чурттуглары профессионал композитор Ростислав Докур-оолович Кенденбиль, чогаалчы Кенин-Лопсан Монгуш Борахович олар-биле үележир, харылзаалыг турган. Ол амыдыралының хөй кезиин Хөндергейниң көдээ культура бажыңынга удуртукчу кылдыр ажылдап чорааш бараалгаткан.

Таңды кожууннуң Элегестке улуг ажыл-агыйлыг күрүнениң көдээ бүдүрүлге

чери тургустунган. Аңаа ийи акышкы турумчуп ажылдап эгелээн. Акызы Дамдыш дээрзи уран чүүлге кончуг салым-чаяанныг үрен болган. Тутканын-на ойнаар: гармошка, дошпулуур, мандолина дээш ойнавас хөгжүм херексели чок. Ол Таңдыга учетчиктеп ажылдай берген, а дуңмазы 14 харлыг Комбу ажыл-агыйның чылгызын кадара берген. Хары бичии-даа бол, алыс боду черле сөөккүр улуг болгаш ол ажыл муңзавас турган. Бичиизинден көрбээни чок, кадыг ажылга, өскүстүң кадыг-берге амыдыралын чурттап эрткен болгаш (авазы 32 харлыында чок болган) Комбу белен-селен чүвеге торулбас турган.

Элегестке аян туткан

Эткир үннүг тракторну,

Экономга кадыржаан

Эрес, кежээ Чавыдакты –деп чоннуң ырызы анаа эвес тыптып келген болбайн аан. Ол үеде Таңды кожууннуң Элегестке Тываның бүгү булуңнарындан ажылчын күштү элзедип, чыып турган. Тракторист-машинист, чолаачы дээш өске-даа амыдыралга чугула эртемнерге өөренип алыр тускай курстар база аңаа ажыттынган.

Аныяк тудунгур-кавыңгыр, окпан-чикпен Комбу чолаачылар белеткээр курска өөренип, ону доозуп алгаш, чычаан мунуп эгелээн. Оон эгелээш-ле ол рульдан салдынмаан. Улуг чүък машиназы, бичии «УАЗ»-тарны-даа мунуп-ла турган. Өвүр кожууннуң «Коммунизмче орук» колхозунуң даргазы Александр Топаевич Шаалының чиик машиназын мунуп, башкарып чораан.

2001 чылда үнген «Тыва Республика» солунда Д. Чымбаның «Араазай шолалыг мөге Комбу» деп чүүлүнде мөгениң дугайында дыка-ла онза бижээн. Ам оон одуруглар-биле таныштырып көрейн. Араазай мөгениң бодунуң чугаазы:

“ Бичиимден-не үе-чергем оолдар-биле хүрежип, удур-дедир октажып чордувус. Хой кадарып, ыяштап, тараа тарып-даа тургаш хүрежири шаанда чаңчыл турган. Тываларның амыдыралында хүреш кол черни ээлеп турганы ол. Суму, кожуун, ынчангы область чергелиг маргылдааларга хөй удаа шүүлген мен. Тыва АССР-ниң Наадымынга бир катап, аныяктар фестивальдарынга, спартакиадаларга хөй удаа шүүлдүм, үжүүрлештим. Бир солун чүве, Бажыё-Алаакка “Ак-көк хемниң кижилери” деп кинога тырттыргаш, Чадаана хемниң унунга болган хүрешке киришкеш, шүүлгенимни черле утпас мен. Кызылга хөй удаа шүглүп, үжүүрлежип-даа чордум. Доруг-оол Кежикей оглу Монгуш-биле сөөлүнге чедир артып каар турдувус, ол менден 5 хар аныяк кижи. 1965 чылда Ада - чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 20 чыл оюнга тураскааткан хүрешке шүүлгеш, Тока дарганың холундан шаңнал алганым сагыжымда артып калган.

Оон ыңай архивтен база бир мындыг материал тывылган. Ол болза 1983 чылда «Ленинчи орук» солунга март 8 таварыштыр үнген. Араазай Комбунуң хөй санныг ажы-төлүнүң иези, өөнүң ишти Карбы Садыковна Донгактың бижип каан чүүлү:

«Хөндергей» совхозтуң хойжузу, бо чылын пенсиялаар мен. Ынчалза-даа мал ажылының херээнге күш-ажылчы салыышкынымны киириштирип ажылдаар мен. Уругларым адазы Комбу Бавууевич-биле хойжулааш 18 чыл бооп тур бис. Ам 400 баш торуур хой коданы малдап, партия Төп Комитединиң ноябрь (1982 ч.) Пленумунуң шиитпирлерин амыдыралга боттандырар дээш 100 хойдан 95 хураганны, бир баштан 2200 грамм дүк алырын хүлээнгеш, Очур-оол Өгбен-оолович Монгушту социалистиг чарышче кыйгырган бис. Оглум Александр ам бисте дузалакчы малчын. Уруум Кара-кыс школа дооскаш, үш чыл сакманчылап тур. Он бир уругнуң иези мен. Маадыр-ие аттың Алдын сылдызын эдилеп чор мен».

Материалды маадыр-ие, малчын боду каяа бижип орар. Ону маадыр ие кат-ием Карбы Садыковна Донгактың материалы кылыр солун ажылдакчылары организастап кылган болбайн аан. Ынчалза-даа мында ол үениң тыныжын, чоннуң амыдыралын тода көргүскени чаптанчыг.

Доржу Чымбаның бижээн материалында бо өг-бүлени чогум кандыг кижилер чорааныл деп чүвени херечилеп турар мындыг одуруглар бар:

— Чонунга чоорган, хөйүнге хөйлең Комбу-биле Карбының аал-оранындан ха-дуңмазы, таныш-көрүжү черле үзүлбес, ужу аъттанып турда, ужу аъдындан дүжүп турарлар. Спортчу эш-өөрүн аалынга эдертип эккээр турган. Мөгелер Куулар Даржаа, Сүүр-оол Ондар:

— Мөге дуңмаларымга хойдан өзээш, хойтпактан тиккеш, хүндүлээр-дир, кадай.- деп, мынчаар сактып, чугаалаар турганнар.

Мөгелер аразынга Араазай Комбунуң, Комбу Бавууевич Донгактың ат-алдары бедик чорааны ол. Күш-ажылга ынак, эш-өөрзүрек, экииргек мындыг кижи эрниң эрези болбайн канчаар.

Араазай Комбунуң спортчу чедиишкиннери: 1953 чылдың июль 26-28 хүннеринде эрткен областың VIII- ки спартакиадазынга, 1956 чылдың июнь 17-де малчыннар Наадымынга, 1960 чылдың июнь 28-те эрткен спартакиадага шүүлген . 1954, 1957, 1960 чылдарда эрткилээн область Спартакиадаларынга үжүүрлешкен бооп турар.

1956 чылда Комбу Донгак шүглүп каарга, Салчак Тока Калбак-Хөрекович мындыг одуруглар бижип каан:

Комбу мөге девип турда,

Хөрзүннүг-ле хову шыдаар.

Холдан алгаш бөөлдээрге,

Көзүрлүг-ле хөрек шыдаар

Улуг Хөндергейниң Бестиг-Кара аксында мөге Комбунуң көдүрүп чораан дажының деңзизи 400 килограмм дижир. Ол хире улуг шыырак өгбелерлиг чораан-дыр бис. Аңаа чоргааланып, оларга аныяк өскен деңнежир болза, ында черле багай чүве чок.

Владимир ООРЖАК, Кызыл хоорай.

2023 чылдың ноябрь 12-де, Карбы Садыковна , Комбу Бавууевич Донгактарның уруу Марина Комбуевна-биле телефон дамчыштыр Чайзатмаа Чотпаевна Ондар-биле харылзажып чугаалажы бээрге , ону ажыглап ачазының дугайында чамдык барымдааларны Марина Комбуевнадан кады төрээннерин сонуургааш, солунга “ Чылдар болгаш кижилер” деп рубрикага чырыдар сорулгалыг тодарадып айтырган мен.

- Дамдыш Бавууевич Донгак Хөндергейге, Теве-Хаяга клуб эргелекчилеп ажылдап чораан. Тыва хөгжүмчүлерден скрипкага бир дугаар ойнакчы, баштайгы ойнап эгелээн күүседикчилерниң бирээзи.

Ачамның бичии дуңмазы дээди эртемниг, Чучуң Владимир Бавууевич Санкт-Петербургка Галина Степановна-биле дыка хөй чылдарда кады чурттаан. Күүйүвүс Галина Степановна аажок сагыш човангыр кижи болгаш акывыс аарып, Тываже чанып келир күзелин илередирге, 1999-2001 чылдар үезинде келгеш, чоок төрелдери, акыларының ажы-төлү-биле ужураштырып турган. Оларның оглу Чучуң Андрей Владимирович Санкт-Петербургта чурттап чоруур. Владимир Бавууевичиниң баштайгы өг-бүлези Чечек кырган-авай Тожу чурттуг чүве. Оолдары Александр, Алексей ам Тывада ажылдап чурттап чоруурлар. Акышкылар эдержип, аргыжып чоруур бис.

Чуруктарда; Тыва Арат Республиканын могези Комбу Донгак, Кожуун, Республика чергелиг хурештерге ужуурлежип артып каар Хондергей чурттуг могелер Ондар Данзы, Монгуш Доруг-оол;