ОТТУГ-ТЕРГЕ

ОТТУГ-ТЕРГЕ

Степан САРЫГ-ООЛ

(Уланчызы)

Оон бир-ле черде хат-даа ышкаш, оран-делегей кыдыында дыңналыр-дыңналбас дээр-даа диңмирээн ышкаш, бир-бир дыңнаарымга, дарганнарның таалың хөрүүн базарга, ооң хүүлээри-даа ышкаш, кулаам хүүлээр апарды.

Олуруп чадап, “ол эвес ыйнаан, ам чүзү апарды” дээр бодалдарга көдүрткеш, туруп кээп, дүмбей караңгыда ыңай-бээр көргүлеп, ээдереңнеп тур мен.

Бир канчангаш –ла көрейн дээримге, ынаар өрү хем шаартан ай үне хонуп келгеш, өрүлээр орнунга, харын черже кире берген ышкаш болган соонда, карактарым мырыңай дунаарай берди.

“От эвес, ай-дыр! От кызыл ышкажыгай, мырыңай-ла ай дег, харын-даа чүгүрген сылдыс дег, төгерик сарыгзымаар чүве болбадыве! деп, бодум бодум-биле маргыжып, бирде арным суйбанып, бирде буттарга шуут бүзүревээн чүве дег, холдарым-биле барып орукту суйбап:

“Чүү мындыг албыс-шулбус, аза-четкеринге таваржы бердим! деп чугааланып, харын-даа шак ындыг үеде номчуур чүве деп улустан дыңнагылааным “тариналар” дээр, ужурун билбезим таңгыт сөстер-даа, аза-муна сымырангылаар мен...

--Ге-ге, га-га, тирр – тарр - ла! –дээн.

Ырак эвес, чердээзи-даа билдинмес, ийи карактыг, даг дег кара чүве бетинде шынаада хараганнар, терезинннерни болгаш көк шыкты көзүлдүр чырытпышаан, менче шуут-ла чалбаа-биле дезип, кылыйтып-ла турлар. Бир чокпак тал ынаар-ла шала соңгаар кииский берди! Көк шыкты көөрүмге, черде чадып каан торгу дег, хөлбеңейнип чыдыр. Ол-ла бүгүнү көрүп, аазады хона бергеним – алгыра кааптар-даа шаг четпээн.

“Чүү-даа болза, орук чайлап дораан дезер-дир” дээш, оруктуң бир ийинче ыңай-ла болдум. Кайын маңнаттынар: сугдан үндүр октапкан дириг байлаң дег, ужум-бажым-биле шапкыланып чоруй көөрүмге, оруктуң ийи хажыызы ээн эвес, демги күчүтенниң дээр шыпкан хөө-кара чалгынары караңгыда чаштынган хамык тенниг хараган, “хей-дүңгүр” аза-четкерни дөгерезин ойладып, черже чыпшыр илииртевишаан, кыра хөмээлеп-ле чоруп орган ышкаш апарды. Шуут-ла чырыдыр көстүп чыдар орук уу-биле бурунгаар халып ыңай болдум. Маңнаттынмас! Бодумнуң хөлегемни көөрүмге, хөлчок улуг пага дег, делбигир-ле кара чүве атпаңайнып чор...

-Тут-ту-туут! — дээн ышкаш коргунчуг киштээшкин мырыёай-ла чушкуумда алгырган. Бир минниримге, сирилээн-кавылаан, хиилээн-шиилээн, өгү-дижи шаарарган, дора демир ызырып алган, ийи кастыында шала уштунчак карактарлыг күчүтенниң мырыңай мурнунда сарбая берген ыглап тур мен:

--+ршээңер-авыраңар! Меңээ дегбеёер! Э-э-э!

--Бо канчап барган кижи сен? Орукче маңнаар! — деп, ол “шожаңның” кырында кижи ыыды дыңнап кааш, бир миннип келдим.

— Ой, менче келбеңер! Чүү деп чүвел бо?!.

— Ээх, сени-даа, “Оттуг-терге” – чычаан деп чүве-дир...

--Ажырбас, чүге коргар сен! Орта кижи боор сен бе, оол? Аксың, думчууң довураан аштап ал! –дизе-ле, ол күчүтенниң таңмаандан карактарын халыптай шилдеп алган, чолдак тоннуг, дирт кара, тыва кижи менче кылаштап олур.

--Ой, ой, менче келбеңер!—дээш, ыңай бооп чыда, бир чизирт барып уштум.

— Че-че, ооң-биле беришпе, угаанын ышкындыр корткан оол-дур — деп “Оттуг-терге” кырында бир кижи чугаалай-дыр. Ам харын чүгээр сактып, ыыдым арай оожумнай берди.

--Чаа, чоруптаалы...

--Кортпа-кортпа ажырбас оол! Аалың кайдал?

--Корт, ка-арт, тр-тр-тр, шик-шак, го-у-у! Тр-тр-тр! - дээн соонда, эңгеш-аңгаш ыңай-ла болду.

Ынаар караңгыда ооргазын көөрүмге, калбак хой ужалыг, кандыг-бир кошкар мыйызы ышкаш дугуйларлыг, бир талакы дорзуунда кызылгыры хөлчок черлиг, оон салган боор деп бодаан мен, бүргүрт, баргырт дээн чыдының чиктии-ле хөлчок.

“Чүү-даа болза, өрттеткен-не чүве чиир болдурам ол” деп чижеглеп бодадым.

Шак ынаар-ла бүгү шынааны оя чырыдып, ооң бак-согун чуура базып, мени өршээп эрте берди. Сараат сигенге таваржы бердим. Дүрген-не чөлей салып каан чоон тал дамчып, кырынче үне бергеш, сагыжым ажый берген. Сагышка чыылган бодалым угдунмас, аар апарган чүве дег олур мен.

Ам арын-башты суйбанып, туттунган: ажыыр-даа чер бар, изиир-даа чер бар. “Ол хамаан бе, көөр чүвени көрген, бот менди арткан соонда чүү херек”.

Ам харын демги ол билинмес коргуп турганымдан чүгле сирилээштер арткан.

“Оттуг-тергени” көрүп алдым! Улуска хөөреп чедер солун херекти үүгеттим деп, бодалдар мени улам быжыктырып, харын-даа бодумну бодум каттыртып, олурар апардым:

-Ах, чөгенчиимни, ол ап чоруур улузу-биле ийи-бир сөстен чугаалажыр чүвемни! - деп, аксым-даа туттундум.

Сиген иштинче оңгаштап кире бергеш, бодаваан-на чүвем чок. Бодумну бодаарымга, ам бир өске — көргени хөй эрес эр апрган-даа ышкаш сагындырар. Далган чүве дег удуп калган-дыр мен. Оттуп кээримге, хүн мүн-не биеэги-ле үнер черинден үнүп келген хире...

Кааң чаагайы-даа, магалыг!

Дөө кедээр шаңда бир кижи тараа каап тур, көөрүмге, үңгүрүнден мортук үндүр эшкеннээн өрге-даа сагыжымга кирер. Бир-бир бодаарымга, шаңда тараа көңгүс дүшпейн, куруг бок болуп, салгын аайы-биле эстеп чоруп-даа турганзыг.

Ынчап олурумда, мырыңай чоогумда бир шаңдан эзерлиг шарыда бүгү-ле дүжүдүн “арта-мунарлапкан” ашак биле бичии оол хөглүг эвес, кайызы-даа шала доңгагар кылаштажып эртти.

Ынаар, кежээ халып чорумда хемнер унары, ооругларны к==р\мге – делгем, ыраа-даа хөлчок! Ында шуптузунда-ла, улус бо чылын кааңга алзыпаш, хонак, чашпан холуй үнген, тудум четпес тарааларының кушкаш, шерги хээп каан савандыларының эки дээни “кош-иштеп”, адак дээни “арта-мунуп” турары көстүп келен ышкаш сагыжымга кирип келди.

“— Эх, ам барып, таптыг хөөреп турбас чүве бе!” деп, өөрүшкүлүг бодал черниң ырак чоогун уткарган. Дүже халааш, чүгүрүп чоктапкан мен.