ОТТУГ-ТЕРГЕ

ОТТУГ-ТЕРГЕ

Тываның Улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оолдуң чогаалдарын школачы чылдарымдан-на номчуп, шүлүктер, шүлүглелдерин шээжи-биле өөренип турган мен. Авам күжүр онаалгаларым хынаарга, сан эртеминден өске эртемнер тыва дыл, чогаалды, төөгүнү, орус дыл болгаш чогаалды, бойдус эртеми, географияны кызымакайы-биле өөренип, шиңгээдип ап турганым амыдыралымга ажыктыг болган. Ол ышкаш авам, ачам кайызы-даа “Шын”, “Тувинская правда”, “Тываның аныяктары” солуннардан аңгыда, уругларга “ Веселые картинки”, “Мурзилка” дээш өске-даа журналдарны чагыдып бээр турганнар. Сайылгаан чырыы амгы дег күштүг эвес, ынчангаш имистелчек сарыг-кызыл чырыкка дүнеге чедир солун номнарны номчуур, чогаалчыларның чаа номнары чырыкче үнүп келирге-ле, сонуургал-биле төндүр номчуур чүве.

Ак, кара өңнүг телевизорлар эрткен чүс чылдын сезен чылдарының эгези, ортан үезинден бээр бажыңнарга медээ, дамчыдар чепсек болуп кирип келген. Кежээлерде “Время” дамчыдылгазын көрген соонда, совет кино уран чүүлүнүң төөгүлүг чогаалдарын көөрү чоргаарал болур. Амгы шагда дег, телефон, смартфон бар эвес, чамдык өглер ээлери телевизорларлыг кожаларының бажыңнарынга “ Семнадцать мгновений весны” болгаш өске-даа киноларны көрүп алыр, а номчукчулар база-ла чаа номнарны, солуннарны, журналдарны ачылажып тургаш номчуур турганы ол үениң аяны, кижилерниң аразында хамаарылгаларының бөдүүн турганының херечизи.

Тываның Улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оол бир эвес дириг чораан болза, 2023 чылдын ноябрьда 115 харлаар турган. Тыванын В.Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының билдингир артизи Надежда Кууларовна Наксыл чоокта чаа, Кызыл-Тайганың чаа культура бажыңының ажыдыышкынынга оолдуң азып түреп, коргуп чораан дунезин карактарга көстүп келир кылдыр номчуп күүсеткенин магадап ханмаан мен. Ынчангаш улуг “ туураан” чогаалчының “ Аңгыр-оолдуң тоожузундан” “Оттуг-Тергени” чара парлааш, номчукчуларга бараалгаттым.

ОТТУГ - ТЕРГЕ

Степан САРЫГ-ООЛ

Бир муң тос чүс чээрби чылдар үези. Ынчан черле улустуң ындазында, «ындыг дидир, мындыг дидир» деп, чугаа-соот хөөнге дуюнгуру болза-даа, кедергей. Хат чок болза, хаак бажы чүге шимчээр: ындыг болурунга чылдагааннар мурнундан бээр-ле тургулаан-даа чүвең иргин.

Мырыңай-ла дөө, «Ыпыын хаан биле Сагаан хаан чаалашкан дидир; Ырбаан хаан биле кым-бир хаан чаалашкан дидир; чамбы-дипти чаа чалбактың айыылы шыва алган дидир» дижип турар үеден бээр эгелээн.

Шак оон улашса, улашса, « ак биле кызыл чаалашкан, шаг төре өскерлир, шажын чүдүлге боражыыр чүве дидир: дээн сымыражыглар тывылган... Ол «дидир-дидир» чоорту сымыражыг эвес, кандыг-ла бир дээди шуурганның медээчизи - богаалыг хартыга ышкаш, Таңды Тывазының кырынга кээп кышкырбышаан, кылыйтып турган дег апарган. Ынчап чоруй ол медээ чоннуң чүгле кулаанга улуг дүвүрээзин эвес, чурттуң бүгү амыдыралынга дээди хайныышкынны үндүрген: эрес эр эзеңги кырында, эки боо эгин кырында - чаңныктың кызаңнаажы-биле караңгы ийиниң адаан-демисели дег улуг хүрештер үнгени ол чүве ыйнаан харын.

Шак ынчалдыр, шаг-төрениң байдалын, чүгле ужур билир «улуглар» эвес, харын аал ишти - агбай-хөөгет, уруг-дарыг безин билир, сонуургаар, чүвениң агын, каразын ылгаар, аксындан дүжүрбес, чугаалажыр чугаазы апарган турганы ол. Төре езу-даа шуут өскерилген.

Чүве-ле болза, хувискаал, Өөктүң Кара-Ыяш, Хем-Белдири; Элегестиң Суг-Бажы; «Коммуннам», «Аратнам», «Идернам» дээр ийикпе, азы Хемчиктиң самыыны - суунактар дээш, чаа-чаа чугаа-соот көвүдээн, кайгамчык солун херек болбастың аргажок! Ынчангаш харын чоннуң дуюнгур, сегээреңгей, коваңнааш турганы ол-ла болгай.

Ынчаарда мен база-ла шымбай «тыртым» эртип — чалгынналып, азы өскээр чугаалаарга, эзер - дергизинден туттунуп эгелеп чорааным ол. Черле ынчаш, үе-чергем оолдарга адакка санадыр хөңнүм чок апарган.

Шынын сөглээрге, мен ышкаш өскүс чаңгыс өскеннерниң көргени хөй. Мээң чарылбас орукташтарым аш, соок, караңгы, базымча. Олар-биле аътка кымчы дег, ыяшка курт дег эдержип чордум. Олар мээң өштүг дайзыннарым - каржы өөредикчилерим чораан. Белен-селен чүведен сезинмес болган мен.

Ынчан дөвүн шынааның албанчы оруу-биле “ Оттуг-терге” эртип турар “ дидир деп сураглар аалдар, өглер аразынга, часкы кара-сээк дег, дыңгыгайнып эгеледи. Харын мырыңай-ла, менден шала элээди апарган ийикпе, азы мээң үе-чергем болза –даа, мунуптар дизе аъттарлыг, барып көрейн дээрге, чөпшээрептер ада-иелиг оолдарның идээргеп, мактаныр-ла чугаазы ол-ла болу берген. А мен дээрге, ол “ Оттуг-тергени” көөр байтыгай, орта чугаа дыңнаваан мен.

Бир эртен-не эштенчилеп турарым өөмн\ң чанынга тараа соктап турумда, Кешпи оглу Бавуу хап келгеш, аъттан-даа д\шпейн даштын инек сагган уруглар-биле чугаалажы берди...

--Чырык хүн бо! Ийи караам шуруланыр, бодум мырыңай чанындан көрдүм!

Мундурбаа, Борбаанай суглар – кезек кызыжактар инектерин эстиктир каггылапкаш, оолду долганы бердилер. Мээң кулаам база ында барган.

--Ой эжен, солунун аа!... Чугаалап көрем эйт...

— Мырыңай-ла ооң чанынга чеде бергеш, чылан өө хевирлиг дугуюнга оң холум-биле дээп көрдүм. Изиш кынныр чүве болду.

— Ий, дадайым, шынап-ла оттуг чүве-дир аа?

— Ындыг ыйнаан... Ынаар иштинде доңгууда шай хайынганзыг шоюгайндыр хайныры дыңналып турар чүве чорбадыва.

— Ча-чаа, мегелеп тур ыйнаан. Бавуунуң мегечизи аайлыг эвес, уруглар! – деп, Борбаанай өжегээр шенеди.

- Сени көрбес! Демги кымый, Чамбаажыкты кожа аал аразынга олуртупкан, кускузу кээрге, көгээр бөөшкүнү ажыттына берген чүве ышкаш, бөөгейни-ле берген, “ ам-даа шырайы хирелиг кижи-дир” деп, ооң кадайы дүүн кежээ Шыпыраң хамга чугаалап олурганын дыңнадым. Төөрек кагдырып келгени ол-дур.

— Ой халак, кандыг кончуг чүве боор, уруглар, ойт? –деп, Мундурбаа ужуп үнер дээн кушкаш ышкаш, чавызаш кыннып, өөрүн эргий көрүп айтырды.

Чиңгин-оол аалынга чырык хүндүс маңнап кээрде, кажаага турган чылгы хойгаш, буза халыжып үнген диведиве – деп, Бавуу аъдының эзер соонда ооргазын суйбап, “маңаа ушкажыр кижи бар бе?” дээнзиг чугаалады.

— По-о, дадайым, ээн турган аал боор бе, дуңмакыжыым? – деп, өгде кадай база кайгап, кыйгырбышаан, айтырды.

--Чиңгин-оол куруяа өөнге олурган чүве-дир. Хөөкүй кадай угаанзырааш, серилиг орун адаанче кире халый берген ышкажыл...

--Пох, күжүрнү халагым!.. Че, инээңер туруп алды бе ?- деп, кадай өске үн-биле кыстарны сагындырды.

— Ойт, келир дүне кады ынаар... ойнавышаан бадаалыңарам. Демги ында-бирек сугларга чугаала. Бисти эдертип алыңарам –деп, Мундурбаа өгде кадайга дыңнатпазы-биле оолче сымыранды.

— Шынап бе?...-деп, Бавуу бүгү уруглардан айтырды.

— Шынап-шынап... – дээш, Борбаанай бодунуң хөрээнче, ужунда мөңгүн билзектер суккан беш салаазы-биле айытпышаан, кыдырык карактары-биле хөглүг болчажыгны бадыткады.

— Шыята – дээш, оол меңээ көөргеттинген-даа чүве дег, эзеринге шала дыртыйты олургаш, чортуп ыңай болду.

— Ындыг-ла амыр кээп турар бе, ооңар? – деп, мен адааргап-даа, чугаа элекке үстү бергенинге хомудап-даа айтырдым.

--Бүрүшкек кулааң эки хере тыртып албайн, дыңнаваан-дыр сен ийин, кежигүн!-деп, Бавуу, мээң бичиимде үжээш манчыланган кулаамны көргеш, кочулап кагды...

--Ам кай баарың ол, ынчаш? - деп, Мундурбаа ам-даа чугаа эреп кыйгырды.

— Чылгы хавырар дээш... Аът херек болгаяан... — деп, оол демги болчагны улам-на быжыглады.

Ол Бавуу дээрге, менден үш-дөрт-ле хар улуг. Ындыг болза-даа аъттыг хөлдүг, бай ада-иелиг, чассыг, турамык каазы-биле менден ыракта-ла ажыг байдал меңээ адаарганчыг-даа...

Ол бүгү кайгамчык тоолзуг, солун-даа, сүртенчиг-даа “ Оттуг-тергени” барып көрүксевес чүве каяа турар! “ Улустуң хүндүскү ажылын доозуп кааш, кежээ бүдүү маңнапсымза, албанчы оруунда чадаг кижи четпес чүү деп ынчаш” кылдыр бодалым-биле бодум чажыт сүмелешкеш, ол хүн ажылдаарымга, хол туттунгур турган...

Аъттыг төрүп келген эвес,

Чадаг төрүп келди-ле ыйнаан,

Эштиг төрүп келген эвес,

Чааскаан төрүп келди ыйнаан —

деп, иштимде химиренип ырлавышаан, ыдып-ла органымны мырыңай тундур караңгылап кээрге, билиндим. Чеже хире ырап келгеним, кайы хире орайтаанымны безин билбес болдум.

Чүү-даа болза, чырык имирде-ле маңнап үнген мен. Сөөлгү инек сагган кадайларга көзүлбейн үнер дээш, пат болган мен. Бызаа багла - деп кыйгыргаш-ла мени чоктаар эвеспе деп, билип чораан мен.

Ай эгези. Күскээр дүннүң караңгызы – шимгенден дора, ийи даван, шалың дүжүпкен шала шыксымаар орукка базып чоруур болгаш-ла, өртемчей кырында бодуңнуң барыңны билир сен.

Орукка чеже-даа бөрү таваржып келзе, көрбестен туржук, даг дег чылбыга-даа аксын аазадып алган чытса, чашпан аразынга кедеп чыткан чылан аксынче чаш күскелерниң кире бээри дег апарып болур караңгы турган.

Тура душкеш, дыңнаалаан — сураг. Анаа кежээлерде, аалдар аразынга аъттыг, чадаг чоруурга, ында-мында мал-маган сүрген кижилерниң “айт-ойт, ха-шу!” дижири, ыр хөөмей ийикпе, оода чадаарда, кежээки чемден сартык манап, чашпаалай аарак эрткен, дүшкен кижилерни таныыр, танывас-даа бол, чаржалажып ээрер ыттар-даа дыңналбас... Хөреңги сүрүп шапкан эзириктерниң оортулаңнаан аайы-биле баагайнып чоргулаары безин сураг.

Ынаар тулаалыг шыктар, кулузннар арзында куштар-ла харын хаая-хаая чиктии сургей: кандыг-ла бир кедээн дайзындан карадап, девидээнзиг, бирээзинге бирээзи хомудалын сөглеп медээлээнзиг, алгыржыры кижилер чугаазы ышкаш кыннып келгилээр:

--Чип каапты, чип каапты...

— Чыдывыт-чыдывыт!

— Тпүк-хайт, тпүк-хайт,

— Бжек-бжек, бжек-бжек.

--Докпак-чаак, докпак – чаак!...

— Пат-падак, пат-падак...

Оон ыңай дуруяаларның хире-хире “кичээниңер!” дээнзиг медээлежиглери, азы кандыг-ла бир айыыл эрте хона бээрге, өөрээштиң бир үн-биле чарыштыр ырлажы кааптары дыңналгылаар. Ол харын сеткилге эки.

Орайтаан--хамык амытан удаан деп чүве оон-на илдең билдинген. Оон ыңай шынааның албанчы оруунда чоокшулап келген-дир мен деп чүвени ол бүгү база-ла чугаалап турган.

А ол “ Оттуг-терге” деп чүвези та кайда чүвези. Албанчы оруунга чедип келгеним бо-дур. Бир-ле орук кыдыы черге олуруп алгаш, дыңнааладым - сураг. Ынчап олура дүңгүр эткенин дыңнап кагдым. Ооң-биле кады “хей-дүңгүр” сагыжымга кире хонуп келди. “Өлген хамнарның чевээнде дүңгүрү эдип чорууру ол, аза-бук кайы-бир кижини өлүрүп алыр дээш сүрүп эдип чорууру ол” деп чугаалар мени оон-моон үглеп, долганы хонуп келген. Бир-бир дыңнаарымга, дүмбей караңгыда азып чораан амытан оран делегейни бүргелдир шорбалган үш-үдүрүм ээремчигей дузаанга туттунуп, ораашкаш оон үнүп чадап, тын девичеп, диртиңейндир тепкиленип, дырбаңайнып чыткан-даа ышкаш сагындырар. Азы ол дузактың ээлери—агбагар, сирбегер, дүңгүр дег ижинниг шагаан - тевелер ол амытанны былаажып чип, киргирткейндир херберлежип-даа тургулаан ышкаш.

“Чок, хей-дүңгүр!” эвес-тир, бир аалда хам хамнап турар-дыр” деп, бодумну чазамыктай бодавышаан, шак ол албыктыр базырып турар караңгыны деже дырбапсаам келген чүве ышкаш, терезин, хараганнарны ийи холум-биле чайлады идип, бурунгаар карбаны аарак базып олурдум. Корткаш мырыңай орук чидирип, тен аразынче киргеним ол. Кайнаар-даа базарымга, хараган-на хараган, терезин-не терезин. Самдар хөйлеңим өттүр хөрээмче, арнымче азы кызыл даваннарымче, дөңмектеримче чүс-чүс шаа чидиг инелерин кадап келир тенниг хараганнар орнунга хоюг пор элезинниг орукка таваржып келдим.

“Ага, албанчының улуг оруу бо-дур! Ой, дадайым, “Оттуг-терге эртер орук бо-дур! Ам-на тып алдым! - деп, кайгааным, өөрээним, кортканым холушкан элдептиг бодалдар чүрээмден хартыгалар ышкаш ужугуп үнгүлеп, караңгы октаргайны барып өрүмнегилепкеш, дедир кээп, чалгыннарының изиг элезиннери-биле арнымны изиңнедип, суксааш, каткан ханымче чаа-чаа ханнарны немей куткулай каап турдулар.

Шак ындыг көзүлбес-даа болза, күштүү-биле билдинип турар дүлгээзинниг бодалым-биле демги оруктап элээн кылаштап олура, оваарнып бодандым:

“Адыр, адыр аскымнава. Кортпа. Албанчы оруу бо-дур. Ол “Оттуг-тергези” бар-даа, чок-даа чүве болза, бо орук кыдыынга эптиг черге манап олургаш, даң атсып алыр херек.Хүндус бээр – бо шынааже көөрге, сараат, сигеннер-ле хөй көстүр чүве болгай. Кандыг-бир сараат, азы орук кыдыында терек таваржыр болза, ооң кырынга үнүп алгаш, манап олурза” деп бодал мени элээн ожургаткан. Оруктуң ол-бо талазынче хол, бут-биле суйбанып, оон азып үне бергеш-ле, база катап-ла тенниг хараганнарга шактырыпкаш, дедир орукче кирип ап бар чор мен.

Шак бо тенниг хараганнар мээң идик чок, кызыл даваннарымның кажан шагда чандыр көрбес дайзыннары-ла болгай. Чадаг-даа чорумда, бо-ла ханын саагайндыр, чүректи саргыдыр шивегейлептер, богбалыг, молдургалыг-даа чорумда, бо-ла кээп ажыш кылыр. Ам караңгы-биле капсырлажып алгаш, мырыңай бүткүр бодумну саргыдыр шап алды.

Кандыг-даа эптиг чер тыппайн, бир-ле улуг терезин баарынга хөкпейип олургаш, дыёнаалап-ла олур мен. Салгынга терезин шиилээжи хире дыңзып келгеш-ле, намдай хона бээр. Ооң кадында демги-ле дүңгүрнүң куйга-баш адыңнадыр, анчыг үнүнң кулактан ыравазын чүү дээр. Ынчап чоруй мырыңай кырым-биле өөр өдүректер чалгыннары-биле хомустап эрткенин тода дыңнадым. Кедээр аалдарның чулдунмаан тарааларын ол черинге тургузу саваңнааш, мажактап алгаш баар тараажылар ол-дур деп билип олурдум. Ындыг болза-даа таныжарым шимээннер дыңнап, эки сактып олурдум.

Вячеслав Монгуш