РОССИЯДА МУРНАДЫ ХӨГЖҮДЕР НАЦИОНАЛ ТӨЛЕВИЛЕЛДЕР ЁЗУГААР ЧӨӨН-ХЕМЧИК КОЖУУНГА 2024 ЧЫЛДА БОТТАНЫР ЧААРТЫЛГАЛАР

РОССИЯДА МУРНАДЫ ХӨГЖҮДЕР НАЦИОНАЛ ТӨЛЕВИЛЕЛДЕР ЁЗУГААР ЧӨӨН-ХЕМЧИК КОЖУУНГА 2024 ЧЫЛДА БОТТАНЫР ЧААРТЫЛГАЛАР

Чаа орук 2024 чылдың апрель 12, №13 үндүрүлге

Россия Федерациязының Президентизи Владимир Владимирович Путин Күрүне Думазыны Федералдыг Хуралынга берген айтыышкынында чаа национал төлевилелдерни боттандырарын дыңнаткан. Түңнелинде чурттакчы чоннуң санының өзүлдезин улгаттырып, чурттаар байдалдарны экижидер сорулга-биле “Өг-бүле», 2030 чылга чедир кижиниң ортумак назынын 78 харга чедирип, (амгы үеде ортумак назын 73 хар) узадыр сорулга-биле «Узун назын болгаш идепкейжи чуртталга», «Россияның аныяктары», «Кадрлар» болгаш өске-даа төлевилелдер чуртка бо чылдан эгелеп боттанып эгелээр.

«Хоорай девискээринге чурттарынга эптиг, таарымчалыг байдалды тургузары» федералдыг программа

Чөөн-Хемчикке хамаарыштырарга, кожуун чагыргазының даргазының экономика талазы-биле оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар Монгуш Адыгжы Ланзыновичиниң база Чадаана хоорайның төлээлекчилер Хуралының даргазы, хоорайның баштыңы Монгуш Начын Николаевичиниң дыңнатканы-биле эрткен 2023 чылда Чадаана хоорайның чагыргазы «Биче хоорайлар» деп федералдыг төлевилелге киржип, ниити акшаландырыышкын түңү 88 сая 664 муң рубльди мөөрейге ойнап алган. Ол акша түңге ,хөреңгилер 19 400 дөрбелчин метр шөлдүг девискээрни чаагайжыдарынга көрдүнген. Төлевилел езугаар Чадаана хем эриинде стадион чоогунда девискээрни чаагайжыттынган дыштанылга чери кылдыр чаартып кылыр.

Төлевилелде көрүнгени-биле дыштаныр черге интернеттиг девискээр, чадаг-терге оруу, чадаг-тергелер тургузар чер, уругларга дыштаныр шөлчүгеш, кырынга чаглактыг чайганыыштар, скейт-парк, теннис столу, кофе ижер чер, олуруп дыштаныр узун сандайлар-шезлонгулар, кудумчуга турар столдар, сцена, чаглактыг пирс, дыёнадыглыг стендилер, суг хандырылга системазы, дүрзүлерлиг арт-объектилер, арыгланыр туалеттер, павильоннар дээш оон-даа өске чүүлдер турар. Апрель айда аукцион садыглажыышкынны чоруткан, керээни чарар. Чаагайжыдылга ажылдарын «Строй-Экспересс» кызы- гаарлаттынган харысаалгалыг ниитилел боттандырып чорудар.

Чадаана хоорайда хөй-ниитиниң «Сайзанак» садыының чоогунда девискээрни бо чылын, чайгы үеде чаагайжыдып эде кылыр, ол ышкаш Советская кудумчузунга чырыктыг электри чагыларын тургузуп, кудумчуну чырыдар сорулганы бирги черде салып турар.

2024 чылда «Аныяк өг-бүле» деп федералдыг программа-биле Чадаана хоорайныё 3 аныяк өг-бүлелери чурттаар бажың тудуп алырынга дузаламчы акшалыг сертификаттарны алган. Чурттаар бажың тудуунга херек чарыгдалдарның 30 хуузун төлевилелдиң киржикчилери хамаатылар боттарындан үндүрер.

Экология, арыг-силиг девискээр

«Экология» деп национал төлевилелдиң шугуму-биле Чөөн-Хемчик, Өвүр, Сүт-Хөл үш кожууннарны харыылап турар Чадаананың арга ажыл-агый чери 1 сая 200 муң рубль түңнүг квадрокоптерни бо чылын алыр. Апрельди төндүр хуусаада, 2025 чылда чаагайжыдылга программзынче кирер девискээрлер дээш онлайн бадылаашкын чурттакчы чон аразында кидин-түлүк чоруп турар. Чадаана хоорайның, Ийме, Теве-Хая , Шеми суурларның хөй-ниити болгаш дыштанылга девискээрлери бадылаашкында кирип турар. Кожууннуң чурттакчы чонун чурттап турар черивисти чараш, чаагайжыттынган, таарымчалыг, эптиг болуру дээш чоруп турар бо бадылаашкынга ам-даа идепкейлиг киржиринче кыйгырдывыс. Ниити Тывада кожууннар аразында бадылаашкында Чөөн-Хемчик кожуун мурнап чоруп турарын «Чаа орук» солунну , интернет четкизинде кожуунуң кол арнын дамчыштыр чонувуска дыңнадыр-дыр мен.

«Тыва Республиканың кадык камгалалының бирги чадазының 2021-2025 чылдарда чаартылгазы»

2023 чылда Чыраа-Бажы суурда эмчи лабораториязы, 3 фельдшер-акушер пунктузу - Хөндергей, Чыргакы, Баян-Тала суурларында туттунган. Бо чылдың апрельде Баян-Таланың фельдшер-акушер пунктузунуң байырлыг байдалга ажыдыышкыны болур. 2024 чылдың февральда 1 698 373 муң рубль өртектиг божудулга салбырынга чаа үениң негелдезинге дүгжүр дериг-херекселди алган. Чаа төрүтүнген чаштарны ажаап, карактаарынга эптиг, бодунда деңзилиг, реанимация кылырынга эргежок чугула бүгү-ле дерилгелиг, хөй аңгы столдар-дыр-деп, кожууннар аразының Чөөн-Хемчик эмнелге төвүнүң кол эмчизи Ховалыг Шораана Вячеславовна дыңнадып турар.

«Өөредилге» национал төлевилел

2023 чылдан эгелеп Чадаана хоорайда 616 олуттуг чаа школа тудуу чоруп турар. Тудугну Сергей Васильевич Уюсовтуң удуртканы «Восток» кызыгаарлаттынган харысаалгалыг ниитилел деп организация тудуп турар. Чадаана хоорай чагыргазы школа тудуунга 45776 дөрбелчин метр черни аңгылап берип, черниң документилерин шуптузун аайлап кылган. Школаның тудуунга күрүнеден 607 сая 991 муң 515 рубльди чарыгдаар. Тудугну ажыглалче киирер хуусаазын «Восток» кызыгаарлаттынган харысаалгалыг ниитилел удуртулгазы-биле чардынган керээ езугаар 2024 чылдың ноябрь 30-ниң хүнү.

Чаа школавыска уругларның өөрениринге, амгы үеге таарыштыр кылган эки байдалдар бүрүн тургустунар. Күш-культура кичээлдери эртирер ийи аңгы спорт залдыг, хары угда 180 уругларны чемгериптер чемненир черлиг, чылыг, чырык класс өрээлдерлиг, эртемнер аайы-биле лабораторияларлыг, эмчи пунктулуг өөредилге чери болур. Чаа туттунган школага Чадаана хоорайның №2 ортумак школазының өөреникчилери өөренип кирерлер. Школаның директору Монгуш Арим Дадар-оолович, амгы үеде коллектив башкы кадрлар-биле долу четчелеттинген, ажылдакчыларның ниити саны 80 кижи, ооң иштинде 52 башкы, өөреникчилер ниити 536 кижи, улуг класстарда 90, ортумак класстарда 217, эге класстарда 230 уруглар өөренип турарлар.

Маңаа бир чугула демдеглээр барымдаа: үстүнде айтырыгдан аңгыда, «Өөредилгениң сайзыралы» деп күрүне программазының капитал септелге талазынче 2024 чылда Хөндергей ортумак школазы кирген. Школаны 1939 чылда туткан. 1971-1972 өөредилге чылында школага немелде тудугну туткан турган. Ниити 176 олуттуг школага бо өөредилге чылының эгезинде 222 өөреникчилер өөренип турган. Эге школаның өөренип турар класстары эрги интернат турган черде, өөрениринге таарымча чок, эпчок, тар, санитарлыг негелделерге дүүшпес. Капитал септелгени чорудары-биле удуртукчузу Оюн Виталий Владимирович баштаан «Построй -17» кызыгаарлаттынган харысаалгалыг ниитилел тудуг организациязы-биле күрүне керээзи чардынган. Бригадир Ооржак Родамир Бүрүн-оолович, бригадада 14 ажылчын хаара туттунган. Олар апрель айдан эгелей ажылдай бергеннер. Чаа 2024-2025 өөредилге чылында, күзүн сентябрьдан бээр школада амгы үеде өөренип турар 222 өөреникчи өөрениринге эптиг, таарымчалыг байдалдар тургустунган капитал септелге кылган школазынче катап өөренип кирерлер.

«Өөредилге» национал төлевилелдиң «Амгы үениң школазы» деп адырында «Өзүлдениң демдээ, өзээ» төп бо чылын Хорум-Даг ортумак школазынга ажылдап эгелээр. Төптүн ажылының кол сорулгазы химия, биология, физика эртемнеринге өөредилгениң шынарын бедидип кдүрер талазы-биле өөреникчилерге чаа, сонуурганчыг, харын-даа эки байдалдарны тургузар. Эртемнер аайы-биле кичээлден дашкаар ажылды экижидер, бо ажылга аңгы-аңгы деңнелдиг немелде өөредилге программаларын, өөредилге улдуңнарындан аңгыда дыштанылгаларда база боттандырар апаар. Башкыларны болгаш өөреникчилерни төлевилелдер-биле ажылче хаара тудар, дуржулга ажылын боттандырырып күштелдирер болгаш эртем башкыларының билиин бедидери болур.

«Өзүлдениң демдээ, өзээ» дээрге амгы үениң дериг-херексели, чаа техника-биле чаңгыс аай дериттинген төп болур. Школачылар башкылары-биле кады чаа технологиялар, чаа дериг-херекселдер дузазы-биле эртемнерниң ханы дөзүн шиңгээдип алыр улуг аргаларлыг болур. Школага чаа ноутбуктар, амгы үениң сан-чурагайлыг лабораториязы, микроскоптар, дуржулгалар кылыр конструкторлар, робот техниказының кичээлдерге ажыглаар дериг-херекселдери келир. Уругларның янзы-бүрү шинчилел ажылдары, дуржулгалар, төлевилелдер кылырынга, аңгы-аңгы деңнелдерге мөөрейлерге киржир чогумчалыг байдалдары тургустунуп, моон соңгаар улам дам экижип, сайзыраар. Доозукчу класстарның өөреникчилериниң шылгалдаларга белеткелиниң шынары, деңнели база көдүрлүр.

Школалардан аңгыда бо чылын капитал-септелге программазынче кирер сорулга-биле школа назы четпээн уруглар албан черлеринин үш удуртукчулары төлевилел санаашкыннарны кылдырып алганнар.

Бирээде, Чадаананың «Родничок» (удуртукчузу Сат Саяна Сояновна), ийиде «Хээлер» (удуртукчузу Ульяна Шыыраповна Ховалыг), Чыргакы сумузунда «Чинчилер» (удуртукчузу Сайлык Бюрбюевна Ооржак) уруглар садтары-дыр. Төлевилел санаашкыннарның кылган өртек үнезин кожуун чагыргазының сан-хөөэргелели шилчидип төлээри арткан. Республиканың өөредилге яамызының сайыды төлевилел санаашкыннарны майга чедир холга тудуп алган белен турарын сагындырып чугаалаан. Кайы уруглар садтары капитал септелге программазынче бо чылда кире бээри оон дорт хамаарылгалыг.

Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының өскүс болгаш азырал- хайгааралы чок арткан уруглар-биле ажыл чорудуп турар килдизиниң удуртукчузу Күжүгет Чечена Кызыл-ооловнаның берген медээзи-биле кожуунда бажың ээлчээнде турар 393 өскүс болгаш азырал хайгаарал чок уруглар бар. 2024 чылда кожуун девискээринге ниитизи-биле 10 бажың туттунар. Оларның сезин Чадаана хоорайга, а ийизин Хайыракан сумузунга тудуп кылыр.

Республикада ниитизи-биле өскүс болгаш азырал-хайгааралы чок арткан уругларга чурттаар оран-сава садып алыр сертификаттарның түңү 1 миллион 700 муң рубль. Бо хүннерде өөредилге яамызында документилер чыылдазының талазы-биле ажыл чоруп турары-биле амдызында бистиң Чөөн-Хемчик кожуундан сертификат алыр уруглар саны тодараттынмаан.

Көдээ ажыл-агый

Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының көдээ ажыл-агый эргелелиниң зоотехниги Монгуш Ээлдек Омаковнаның дыңнатканындан алырга, хуузунда ажыл-агыйын эгелеп, азы сайзырадып алыр күзелдиг болгаш төлевилелди тургузуп, кылып алган кижилерге күрүнеден дуза чедирери-биле «Агростартап» программазы ажылдап турар. 2024 чылда бо программага киржир күзелин 14 хамааты илереткен. Программага киржири-биле билдириишкиннерни Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының көдээ ажыл-агый эргелели апрель 15-ке чедир хүлээп алыр. Билдириишкиннерни сайгарып, өөренип көөр хуусаазы апрель 16-дан апрель 26-га чедер, деткимче Грант акшаландырыышкын алыр тиилекчилерни 2024 чылдың апрель 30-де адап, чарлаар.

«Агростартап» программазының киржикчилери бодунуң көдээ ажыл-агыйын сайзырадып алырынга күрүнеден 3 миллионга чедир түңнүг акша дузаламчыны, а көдээ ажыл-агыйлыг кооператив кежигүннери болза, 7 миллионга чедир дузаламчыны ап болур. Бодунга херек ужурлуг акша-хөреңгилерниң түңү 10 хуузу хамаатының ботарының акшазы, салыышкыны болур, а 90 хуузу күрүнеден дузаламчы. Программага киржир күзелдиг хамааты бизнес-план тургускаш, Тываның көдээ ажыл-агый яамызынче дужаар. Бизнес-планнарны яамының комиссиязы бистиң республикавыстың сайзыралынга кайы бизнес-план эргежок чугула херек болуп турарын, кайызы чедимчелиг боттанып болурун, кайы-хире орулганы киирип, чонга ажыктыы дээш бүгү талалыг өөренип көргеш, шиитпирни үндүрер.

Маңаа немей чугула кылдыр тайылбырлаарга, мөөрейге ойнап алган грант акша-хөреңгилерин ук хамааты көдээ ажыл-агый чорудар чер садып ап болур, ажыл-чорудулгазының херек тудугларын тудуп азы септеп алыр, ийикпе, дорт тайылбырлаарга, тудуг-биле холбашкан, харылзаалыг өске-даа чарыгдалдарже үндүрер, мал-маган азы техника-даа садып ап болур.

Өг-бүле фермазын сайзырадырынга бо чылын кожуундан грант алыры-биле 7 фермер ажыл-агыйлары билдириишкинер киирген. Бо хевирниң дузазын алыр кңзелдиг кижилерге ниити херек акша-түңнүң 40 хуузу хамаатының бодунуң акша-хөреңгилери болур, а 60 хуузу күрүнеден дузаламчы болур. Грантының эң улуг хемчээли 30 миллион рубльге чедир ап болур.

2024 чылда «Агростартап» болгаш өг-бүле фермазының грантыларынче ийи-ийи кордакчылар түңнелинче үнүп келген.

«Көдээ девискээрлерни бүгү талалыг сайзырадыры» деп федералдыг программаның амыдырап чурттаарының байдалдарын экижидери деп угланыышкыны-биле Хайыракан сумузунуң бир өг-бүлези көрдүнген акша дузаламчызын бо чылын алыр. Оон аңгыда, бо чылын Ийме сумузунга спортчу шөлдү кылыры көрдүнген.

Чонну ажылга хаара тудары

Чөөн-Хемчик кожуунда чонну ажылга хаара тудар төптүң специализи Куулар Мария Аяк-Хээевнаның дыңнатканы-биле Тыва Республиканың Чазааның 2021 чылдың февраль 26-да үндүрген 90 дугаарлыг Доктаалын күүседир сорулга-биле кожуунда чонну ажылга хаара тудар төптүң ажылдакчылары чедимчези кошкак өг-бүлелерге социал керээлерни чарып, федералдыг акшаландырыышкынны боттандырып, үш аңгы угланнышкын аайы-биле дузаны кадып турар: ажыл дилеп турар кижилерни ажылга тургузары, бот сайгарлыкчы, ажыл-агыйын эгелеп алырынга дуза, хууда ажыл-агый сайзырадыры деп угланыышкыннар-дыр.

2023 чылда чонну ажылга хаара тудар төп 60 хамаатыны аңгы-аңгы адырларга ажылга тургустунуп алырынга боттуг дузаны каткан, социал керээ чарар дугайында өөредилгеже 8 хамаатыны чорудуп, өөреткен.

Бот сайгарлыкчы ажыл-агыйны эгелеп алырынга бистиң Чөөн-Хемчик кожуундан 63 кижи мөөрейге киржип, 22 050 муң рубль хемчээлдиг акша-хөреңгилерни дузаламчы кылдыр алганнар. Дузаламчы акшаны алган хамаатылар баш таарар болгаш чараштаныр черлер, турисчи бааза, ниити чемненилге черлери ажыдып, кондитер кылыглар, бетон кылыглар бүдүрүп, хеп, хевистер, автомашина чуур черлер ажыдып, тудугга ыяш белеткеп, хеп даарап, чечек, үнүштер, үрезиннер садып, бажыңга эт-сеп кылып, фоточуруктар үндүрүп дээш оон-даа өске ачы-дуза ажылдарны кылып, чонга дузаны көргүскеш, боттарының өг-бүлезиниң амыдырал байдалын экижидип алганнар.

Хууда ажыл-агыйын сайзырадыры-биле 77 хамааты социал керээлерни чарган. Оларның аразындан 54 өг-бүле чедимчези кошкак өг-бүлелер база 23 кижи бар. үш дугаар угланыышкынга киришкен 77 кижи күрүнеден ниитизи-биле 15 400 муң рубль түңнүг акша-хөреңгилерни дуза кылдыр алганнар.

2024 чылда ажыл дилеп турар 37 кижилерни ажылга тургузарын, бот сайгарлыкчы ажыл-агыйын эгелеп алырынга 52 кижиге база хууда ажыл-агыйын сайзырадырынга 5 хамаатыга дуза көргүзерин чонну ажылга хаара тудар төптүң ажылдакчылары планннап алган, бо үш угланыышкын-биле ажылды чорудуп, чон-биле сырый харылзааны быжыглап турарлар.

Корум-чурум

2024 чылда Чадаана хоорайга хөй-ниитиниң черинге эзирик байдалга көстүп келир хамаатыларны сергедип, оларның-биле улаштыр деткимче ажылын чорудар төптүң тудуу эгелээр. Тудуг ажылдарын чорударының ниити акша түңү 8 736 муң рубль. Тудугну Горький кудумчузунда ээн калган эрги гаражтарга кылыр. Ооң ханаларын ажыглаарын көрген. Тудугнуң төлевилел санаашкыннары кылдынган база чернин документилерин хоойлу езугаар аайлап, таарыштырган.

Тыва Республиканың Баштыңы Ховалыг Владислав Товарищтаевичиниң чарлааны-биле «Элээр суур» деп мөөрейге 2023 чылда киришкеш, Чөөн-Хемчиктиң Шеми сумузу үшкү черни республикага алган. 200 муң рубль түңнүг деткимчени бо чылын алгаш, шемижилер суур, сумузунуң чаагайжыдылгазынче киириштирер деп шиитпирлээн.

2023 чылда республиканың бирги чайгы спартакиадазынга Чөөн-Хемчиктиң спортчу командазы тиилеп, шаңнал кылдыр ангар хевирниң спортчу залын алган. Спортчу залды Шемиге сумузунуң ажыл-ишчи чону боттарының күжү-һбиле кылып, тударлар.