ТӨЛЕПТИГ АЖЫЛ-ИШЧИ ЧОННУГ ЧӨӨН-ХЕМЧИК,ЧАДААНА

ТӨЛЕПТИГ АЖЫЛ-ИШЧИ ЧОННУГ ЧӨӨН-ХЕМЧИК,ЧАДААНА

“Хоочуннарның сактыышкыннары” рубриканы “Чаа орук” солуннуң редакциязынга чагаалардан - деп рубриканың башкарыкчызы, солуннуң кол редакторунга Чөөн-Хемчик кожуунуң архивиниң эргелекчизи Светлана Дамба-Доржуевна Кара-Салдың каш чылдар бурунгаар Александр Ооржак-оолович Кууларның бижээн материалын дамчыдып бээрге, чырыкче парлаары-биле белеткээн.

Александр КУУЛАР, Чадаанада чонну ажылга хаара тудар төвүнүң директору

Аныяк коммунист мен. Чөөн-Хемчик районнуң комсомол комитединге, организастыг килдизинге 1974 чылдың сентябрь 1-ден эгелеп партия райкомунуң ийиги секретары Анатолий Александрович Родченко томуйлап, ажылдадып каан. Ынчан партияның даалгазындан коммунист кижи болганы ойталаар арга чок турган үе. СЭКП Чөөн-Хемчик райкомунуң бирги секретарынга Шулуу Давааевич Куулар, организастыг килдистиң эргелекчизи Мандык Маадыр-оолович Монгуш, өөредилге килдизиниң эргелекчизинге Чылбак-оол Орус-оолович Кара-Монгуш Сүт-Хөл район - ангы турбаан, а эң-не улуг девискээрлиг Чөөн-Хемчик кожуунга хамааржыр чүве.

Комсомолдуң район комитединге ажылдап чедип келиримге, бирги секретарынга Ондар Марат-оол Идамович, ийиги секретарь кылдыр Саая Доруг-оол Очур-оолович, школалар талазы-биле ажылдаар секретарь Күжүгет Эдер-оол Мастаевич, учет секторунуң эргелекчизи Долума Демчилдеевна Куулар, көдээ ажыл-агый талазы-биле Монгуш Эртине Ламажапович кежигүннерлиг аныяк удуртукчу даргалар ажылдап турганнар.

Тодаргайы-биле алырга, партиянын удуртулгазынга ”Кадрлар- бүгүнү шиитпирлээр” деп кыйгы нептереңгей турган болгаш ажыл амыдырал кырынга бо кыйгы бадыткаттынган. СЭКП Чөөн-Хемчик райкомунга Шулуу Давааевичиниң соонда бирги секретарьлар кылдыр Николай Сүрүкович Бойду, Борис Баадаңович Чюдюк, Сарыглар Токпак-оол Шодук-оолович, Семенов Виктор Семенович, Дагба Наадымович Ховалыг, Иван Максимович Сувандии, Чылбаа Хелээевич Ооржак, Василий Дүдүкпенович Монгуш, Кара-Сал Дамдын Базыйевич, Николай Калчан-оолович Сат олар аңгы-аңгы чылдарда ажылдааннар

Бирги секретарь Шулуу Давааевич Куулар 1975 чылдың ноябрьга чедир ажылдааш, ооң соонда Кызыл хоорайның күүсекчи комитединиң даргазынче депшип чоруй барган. Ийиги секретарьга ажылдап турган Анатолий Александрович Родченко база-ла 1975 чылдың ноябрьга чедир ажылдааш, Кызыл хоорайның тудуг трестизинче депшип, ажылдап чоруй барган.

Чөөн-Хемчик кожууннуң күүсекчи комитеди, чагыргазынга мээң ажылдап чораан үелеримниң мурнунда Чөөн-Хемчик кожууннуң сайзыралы дээш үре-түңнелдиг ажылдаан Константин Шилекович Дилгижектиң үезинде хөй-омак, интернационалчы коллективтер Чадаанага хөй турганын демдеглээйн. Чоннуң, бөдүүн кижиниң эрге-ажыы дээнде, чугула айтырыгларын шиитпирлээр дээш чаныш-сыныш чок, туруштуг, кандыг-даа кижиниң дилээн айтырыын албан хандырып бериптер дарга чораан. Чөөн-Хемчик кожууннуң күүсекчи комитединиң даргазынга Борис Баадаңович Чюдюк ажылдап турда, Кузнецов дээр дарга оралакчызынга ажылдап турган. (Ады, адазының ады уттундура берген-дир.) 1975-1976 чылдарда Борис Баадаңович Кызылче ажылдап чоруй баарга, райкүүском даргазынга Куулар Дамдын Санчаевич элээн хөй чылдар дургузунда ажылдаан. Дамдын Санчаевич ооң мурнунда Алдан-Маадыр совхозтуң директорундан депшип, ажылдай берген. Оралакчызы Федор Григорьевич Баранов. Бирги удуртукчу СЭКП обкомунуң айтыышкын даалгазы-биле база-ла Кызылче ажылдап чоруй баарга, Федор Баранов кожуун даргазы апарган. Бирги секретарь Шулуу Давааевичиниң соонда, чону-биле сырый ажылдааш, шыырак удуртукчу, организакчы салым-чаяанныы-биле хөй чылдарда дуржулгалыг апарганнар Чөөн-Хемчик райондан, Чадаанадан улус ажыл-агыйының аңгы-аңгы адырларынче депшип, уран чүүл талазы-биле шылгарааннар боттарының үезинде Тывага, ССРЭ-ге ажыл-херээн эки билири, ат-алдары-биле тергиин “хараачыгайлар” бооп ылгалып үне бергеннер. Оларның дугайында төөгүүрү, аныяктарга таныштырары онзагай таварылга, болуушкун болур.

Чөөн-Хемчик райкомунуң организастыг килдис эргелекчизинге Мандык Маадыр-оолович Монгуш, пропаганда килдизинге Хожур-оол Эрелчинович Монгуш, ниити килдиске Елена Егоровна Ялакова, көдээ ажыл-агый килдизинге Кенден Баянович Сарыглар, херээженнер килдизинге Нина Дамбаевна Бады-Лама, Валентина Максимовна Килчең, сектор эргелекчизинге Мария Григорьевна Алекшина болгаш партия кабинединге Бадына Дүдеп-Доржуевна Кара-Сал ажылдап турганнар.

Ынчангаш пропаганда болгаш агитация килдизинге ажылдап турганнарның аттарын таныштырайн. Дугуржап Монгуш Сундуевич, Данилов Михаил Андреевич, Килчең Валентина Максимовна, Монгуш Михаил Шыырапович, Монгуш Эртине Ламажапович, Монгуш Татьяна Дакпай-ооловна Монгуш Алдын-оол Кылбакович болгаш өскелер-даа...

1983 чылдың июньда, Тываның улуг, төөгүлүг кожуунунга улуг өскерилгелер болган. Чөөн-Хемчиктен Сүт-Хөл кожуун аңгыланы берген. Ынчан СЭКП Чөөн-Хемчик райкомунуң бирги секретарынга Иван Максимович Сувандии томуйлаткан. Кадрлар талазы-биле өскерилгелер болган. Ийиги секретарь Дагба Наадымович Ховалыг, (оралакчылар) Токпак-оол Шодук-оолович Сарыглар, агитация килдизинге Дудак Хунаевич Ооржак, улусчу контроль даргазынга Ондар Соскур-оол Кыртышпанович хөй чылдарда ажылдааннар.

Кажан Иван Максимович республиканың көдээ ажыл-агый сайыдынче депшип чоруй баарга, Чылбаа Хелээевич Ооржак, Василий Дүдүкпенович Монгуш, Кара-Сал Дамдын Базыйевич, Николай Калчан-оолович Сат ажылдааннар.

Көдээ ажыл-агый килдизинге Чигир-оол Хомушкуевич Чүлдүм, херээженнер килдизинге Ульяна Григорьевна Хаптыр-оол, Алефтина Сүгдүровна Шаалы ажылданнар. Аңгы-аңгы чылдарда партия райкомунуң инструкторларынга, ийе, организастыг-даа килдиске Монгуш Чындай Мамың-оолович, Монгуш Мандык Маадыр-оолович, Ондар Анатолий Енданович, Сарыглар Кенден Баянович, Сагаан Соскур-оол Монгушович, Сеглеңмей Комбу-Маадыр Байыр-оолович, Ооржак Чыргал Доржуевич, Монгуш Шаалый Көк-Хунаевич, Куулар Александр Ооржак-оолович ажылдааннар.

Чөөн-Хемчик районнуң күүсекчи комитединден аңгыда район Соведи деп аёгы адыр, структура база сөөлзүредир турган. Бо ажылда кол албан-хүлээлгезинден аңгыда күүскомнуң даргалары район Совединиң депутаттарының ажыл-чорудуун дакпыр күүседип, ажылдап турганын онзалап демдеглээйн. Хостуг шак чок, район Совединиң депутаттарының сессияларын эрттирер, айда, кварталда, чартык болгаш бүдүн чылда отчеттарын кылыр, “Ленинчи орук”, амгы “Чаа орук” солуннуң арыннарынга “Депутаттың булуңу, индиринге чон-биле ажылды, ужуражылгаларны бижиири, районнуң, хоорайның, көдээ Советтерниё ажыл-чорудулгазында чаа дуржулганы, кылган ажылдарын чырыдып бижиири албан турган.

1991 чылда социалистиг ниитилел буурап дүжерге, Доңгак Макар Бавукович ийи, үш чыл дургузунда ажылдааш, депшээн. Макар Донгактың соонда, районнуң удуртулгазын дээди эртемниг инженер Серен-Доржу Дамдыңович Ондар холга ап, 10 чыл ажыг ажылдаан. Оралакчыларынга Арина Хертековна Ондар, Алдын-оол Баянович Алдын-оол Кылбакович Монгуштар, Сүрүн-оол Түлүшович Чүлдүм, Виктор Комбуевич Сат ажылдааннар.

Серен-Доржу Дамдыңович Ондарның удуртуп турган чылдарында күрүне камгаладылгазынга Зинаида Декилежиковна Тюлюш, статистика килдизи, эргелелинге Вера Чылбак-ооловна Сат, Хурал Намагуровна Монгуш, Зоя Иргитовна Кара-Сал, херээженнер килдизинге Светлана Күжүгетовна Санаа, социал камгалал килдизинге Марина Бавууевна Ондар, Арина Хертековна Ондар, ХБАБ килдизинге Анай Салчаковна Монгуш, Александр Бадыевич Ооржак, Кара Танайевна Нассык-оол, Анай Салчаковна Монгуш, Нина Дамбаевна Бады-Лама, Чыраа- Бажының суму даргазынга ажылдап турган Докпак-оол Ондараевич Куулар, Теве-Хаядан Елизавета Содунаевна Грачева, Хайыракандан Хүлер-оол Салчакович Дамба-Даржаа, Варвара Норбу-Самбууевна Ооржак, Хөндергейден Александр Самович Куулар, Пина Хуваяковна Куулар болгаш өскелер-даа аңгы-аңгы килдис, эргелелдерге болгаш боттарының чурттап турган суурларынга чону-биле эки-бакты деңге үлежип, үениң аайы-биле сырый харылзаалыг ажылдап чорааннар.

Чурттуң бүдүрүлгелери, ажыл-агыйлары сандараан. Акша-шалыңны, пенсия, пособиелерни албан-хаакчылар байтык, бөдүүн хамаатылар ай-айы-биле албастаан. Албан, организацияларның ажылдакчылары өг-бүлелери, ажы-төлү хуу бажыңнар-даа чок, албан черлериниң бажыңнарынга чурттап турганнар. 1992 чылда, хенертен чурт иштинге ваучер, хуужудулга чектерин үндүрүпкен. Хамаатыларга эптиг байдалдың тургустунганы-биле чуртталга бажыңнарын Серен-Доржу Дамдыновичиниң киржилгези-биле хуужудуп эгелээн.

Частырыгларлыг талалар, чедир шиитпирлеттинмээн айтырыглар — бүдүн бүрүн ажыл-агыйлар сандараан, албан черлери дүшкен, анаа-ла турган бажың-балгаттары тоймаглаттынган. Кижи болганының сагыш-сеткили сандарап, хоозураан. Арагалаашкын, кем-херек үүлгедиглери көвүдээн. Ужур-мажыры билдинмес чаа үе - ооң чалгыы чүгле бистиң кожуунга эвес, Тывага, харын-даа бүдүн чуртка калбарган.

Кадыг-берге чылдар шуужуп эрткен. Аныяк удуртукчулар Никита Хокпалдаевич Куулар, Анатолий Начын-оолович Түлүш, Байбек Надаажапович Монгуш аңгы-аңгы чылдарда Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазынга ажылдап, удуртуп турда, Октябрь /нен-Хөөевич Түлүш, Роман Михайлович Монгуш, Хөвеңмаа Байыровна Ооржак, Татьяна Маңнай-ооловна Куулар, Байлак Андреевна Ондар болгаш оон-даа өске ажылдакчыларның ажылы макталдыг, чоргааранчыг.

Кайы-даа үеде кожууннуң көдээ ажыл-агыйы, 1980 чылдарда районнуң агроүлетпүр килдизи, деп адап-даа турган чылдарда кол черге турган. Бо адырны мээң ажылдап турган үелеримде база-ла шыырак, дээди эртем билиглиг даргалар удуртуп турган. Оларга Киям Шайхутдинович Ялаков, Буга Чимитович Монгуш, Сагаан-оол Кызыл-оолович Долгар, Байыр Бүрбүевич Ооржак, Дамдын Базыйович Кара-Сал, Комбу-Маадыр Байыр-оолович Сеглеңмей, Шириин Шыырапович Монгуш, Галина Киим-ооловна Ондар, Эдуард Эрес-оолович Бирлей, Дарый-оол Бораевич Куулар, Дугар-оол Дакар-оолович Ондар дээш өскелерни-даа хамаарыштырар.

Аңгы-аңгы чылдарда ажылдап чорааннарга үстүнде адын кииргеним даргалардан аңгыда, Чөөн-Хемчик кожууннуң ат-алдарын бедик тудуп чорааннарның аттарын киирип, онзалап демдеглээр бодаан мен. Виктор Григорьевич Глухов, Ульяна Григорьевна Хаптыр-оол, Эдер-оол Мастаевич Күжүгет, Татьяна Дакпай-ооловна Монгуш, Владимир Чылбакович Ондар, Николай Калчан-оолович Сат, Вячеслав Бавууевич Яндай-оол, Мерген Балыкайович Дагба, Александр Сапыянович Сат, Дмитрий Дөрбет-оолович Монгуш дээш өскелер-даа хамааржыр. Сактыышкыннарым доозуп тура, чамдык ажылдакчыларныё аттарын адавайн, биживейн барган чадавас мен. Ол дээш буруудатпазыёарны диледим. Төлептиг, ажыл-ишчи, эртем-билиглиг бурунгаар чүткүлдүг чоннуг - Чөөн-Хемчик кожуунуң ажыл-ишчилерин Чадаана хоорайның тергииннерин сактыры улуг чоргаарал. Ынак хоорайывыстың байырлалы-биле быжыг кадыкшылды, чедиишкиннерни күзедим. Чадаанавыс ам-даа сайзыразын!!!