ТӨРЭЭН ЧУРТТАН ЫРАККА

ТӨРЭЭН ЧУРТТАН ЫРАККА

(Төнчүзү)

Кашпал оглу делегейниӊ янзы-бүрү чылдарында, ол-бо чүктеринде өөскүп үнген дайын-чааларныӊ Тываныӊ төөгүзү-биле ооражып каанын, аӊаа киришкен, изиг, дириг ханын төккен тыва эр кижилерни алгап-мактап каан. Оглувустуӊ сөзү, «үнү» шуут тускай, кым-биле-даа орнап, солуп болдунмас кайгамчык дылдыг. Чонунуӊ, чуртунуӊ, чериниӊ төөгүзүн, эрткен оруун билирин.

Амгы үеде назын орту чеде берген болза-даа, чонунуӊ, нациязыныӊ төөгүзүн билбес улус кайы көвей. Мен ону дыка эки билир мен, чүге дизе, музейге ажылдааш, чеже-даа кижиден айтыраргага, 10 кижиниӊ бир-ийизи билир чорду. Ынчангаш Кашпал оглун чаптадым. Ол 1912 чылдыӊ Моолга болган Хомду дайынынга киришкен ада-өгбелерин, 1941 чылда Ада-чурттун улуг дайынын, 1979 чылда өөскүп үнген афган «өртүн», 1990 чылдарныӊ Чечен тулчуушкуннарынга, бо бүгү санаан дайыннарга чидирген тыва дайынчыларны «хойлап алган», «камгалап каан», «аспактапкан», «шыгжап алды», «сылдыстыгда алгаш барды» деп хараадаан деӊнелгелерни, эскериглерни номчуп көрүнер даан.

Дайын көзү

Даштын хыпкан ожук отту

Дамды чаашкын өжүрүптер.

Дадарык боо чаӊгыланган

Дайын көзү черле өшпээн.

Хову-шөлге девип чоруур

Хомус тутса, аян тудар

Хоор чоннуӊ экерлерин

Хомду дайын хойлап алган.

Төөгүвүсте когаралдыг

Дөртен чылдар узун, чидиг.

Аӊчы, малчын адаөгбе

Ада-чуртун камгалап каан.

Аккыр өгнү ээлеп чораан

Ааржы, сүдү сава сыӊмас

Аалы-чуртум ховарларын

Афган дайын аспактапкан.

Чечек сиген сыя баспайн,

Челер, маӊнаар чылгы малдыг

Черим-чуртум эрестерин

Чечен дайын шыгжап алды.

Тускайланган шериг дайын

Орлан эрлер бажын алган.

Орарымга балдыр тыртар

Турум чуртум кыйгырыы боор.

Сыдым, кижен эдилелдиг

Дарган-шевер кайгалдарны

Дайын-чааныӊ изиг көзү

Сылдыстыгда алгаш барган.

Чүгле дайын оду ындыг,

Кезээ шагда өшпес чыдар.

Кээргел чокка моорлап келгеш,

Чүс чылда бир тергиидей бээр.

Амгы үениӊ дайыны, шаандагы чаадан көӊгүс өске. Сайзыралдыӊ коргунчуг чепсээ бар, бо тулчуушкуннарда дайзын боду шоолуг көзүлбес, ынчалза-даа ол өлүмнү, ханны, балыг-бышкынны калбаа-биле «тарып» турар. Кашпал оглу ону чедери-биле көрген, олдан чаштынып, канчаан халып-шурап турбаан дээр. Хары черниӊ кандыг оӊгул-чиӊгилинче хоргадал дилеп, чаштынып, былдап турбаан дээр. Шүлүктү «Каӊ куш» деп адаар.

Халып, маӊнаар даваны чок,

Хая-дашка уяланмас,

Кара черни аӊдара көөр

Каӊ куштар үези бо.

Карактыг бол, тынып билбес,

Каарганга дөмей эвес,

Кадыг демир мага-боттуг

Каӊ куштар тергиидеп тур.

Тевер, тудар холу-даа чок,

Терек, дытка хонуп билбес,

Дески черден бедип үнер

Демир куштар үези бо.

Оглувус, Кашпал оглу эш-өөрү-биле дайын чааныӊ төвүнде, дайзыннар-биле тура тутчуп, оларныӊ караан көрүп, оларга кедедип, оларны кедеп, оларны мурнап, оларга мурнаткан оолдарывыс «200» деп коргунчуг «чүък» бооп «ужуп» кээп турар, ада-иезиниӊ, алган эжиниӊ, ажы-төлүнүӊ, төрээнериниӊ чүректериниӊ эттинмес «балыы, сорбузу» болу бергеннер. Эгитинмес чидириг дугайын Кашпал оглу мынча дээн: «Сегириишкин дүнезинде, тынын салган эштеримниӊ сеткииинден сагыг сөзү дыка-лаа аар чүък болду». Аныяк-даа бол, чалыы-даа бол, ынчалза-даа «көдүрбээн хөнээ чок, көрбээн чүүлу чок» шүлүкчүнүӊ дайзынны бижээнин дыӊнап көрээлиӊерем.

Дайзын

Каш хондур истеп сүрдүм,

Караӊгыда көстүп келдиӊ.

Кажан сени олчалапса,

Каарганнар тывыжы сен.

Мажалыктыӊ кыдыында бо

Майгынындан үнүп келдиӊ.

Мажым мурнай базыпсымза,

Мажалыкка хөрзүн боор сен.

Дерзии, каржы дайзынны

Тергиин кажар аргам-биле

Тенек бодум мурнапсымза,

Дээлдигеннер дою болу боор сен.

Чеди хондур кедеп чыттым,

Черден үӊгеп, көстүп келдиӊ.

Черле часпайн, адыпсымза,

Черлик ыттар чеми боор сен.

Тейниӊ арты баалыктан

Делгем хөрээӊ көстүп келди.

Дерлиг арныӊ часпазымза,

Тейге ирик хөрзүн боор сен.

Боолуг октуг дайзынны

Боскун үзе дүүргем-биле

Бөрзек бодум мурнапсымза,

Бөрүлерниӊ аксында сен.

Дөспес, каржы сойлуктуӊ

Дөӊгүр бажы хараалымда

Төрел чондан байырлажып,

Төнмес үйгуӊ удуй бээр сен.

Хая-даштар сөктүп бадып,

Халап, үер тавараан дег,

Ханныг дайын төөгүвүске

Харыызы чок айтырыг боор.

Дайын дээрге дайын, чаа дээрге чаа болгай. Ында 20 хар ажып чоруур оолдар бар. Делегейде төрүттүнүп келген кижи бүрүзү арыг-аяс көк дээрни, чырык чайыннаан хүннү, айдыӊ айны, чивеӊнешкен сылдыстарны көрүксээр, чурттаксаар. Ок-боонуӊ чанынга-даа болза, дириг үнүп – чурттаксаар, доӊуп-дожап-лаа чоруур болза – чурттаар чүткүлдүг, аштап-суксап-даа турза – чурттаксанчыг, эш-өөрнүӊ караан кезээ мөӊгези-биле удузун дээш, хаап-даа тургаш, карак чажы өртүр өртемчей көстүп турза-даа – өзү-баарында чуртталга соп чыдар. Чуртаксанчыг! Чаныксанчыг! Төрээн чурттан ыракка-даа болза чурттаксанчыг, хүннү көрүп чуртаксаар!

Кашпал оглу чуртталгаже чүткүлүн, хан-чинниӊ, диӊми-дааштыӊ аразынга шылаанын, чуртталга дээш демиселдиӊ бергезин чүрек өттүр соглеп чугаалап турар. Дыӊнаӊар даан.

Коргарындан могай бердим

Тас-ла баштыг оолак чорааш,

«Дайын» деп сөс танывас мен.

Дагжап чыдар хемге эштип,

Даштар чыып хүнзээр чордум.

Самдар бичии тенекпейге

Сактыр бодаар чүү херек.

Сарыг, алдын хүнүм чайгаар

Салым-чолду көргүзүп чор.

Танды-Тывам ады жээштиӊ

Дайын-чаа көөр үүлелиг мен.

Талдыг черге чаштып алгаш,

Дазырадыр боолай бээр мен.

Тенек үем шагда эрткен,

Делегейим диӊмиреп чор.

Дээрим адам, черим ием,

Тейлер, арттар килеӊнеп тур.

Сарыг хову калбаа-биле

Сая октар -сайлыктаан даш.

Санаттынмас мөчү-сөөктер

Сагыжымда артып калган.

Курттуй берген кижи сөөгүн

Кускун, каарган таарыштырар.

Хомудалдыг ыылыг чүрээм

Коргарындан шылай берди.

Сегириишкин дүнезинде,

Тынын салган эштеримниӊ

Сеткииинден чагыг сөзү

Дыка-лаа аар чүък болду.

Чаржалашкан үгер-боолар

Чаашкын ышкаш төнмес чорду.

Частыышкыннар кулактарда

Чаӊгыланып артып калган.

Оӊгуга, дайын-чаа шөлүнге төрүттүнген одуругларныӊ чүгле кажы-биле таныштырдым, чонум. Мээӊ баарым саргыыр, думчуум ажыыр, ыглаар болдум. Аргалыг чүве болза, шыдаар чүве болза каргыштыг дайынны соксаткаш, сыпыгыр карактыг нациявыс төлдерин бөле-хаара чыып алгаш чанып келзе. Мен ак-кара кештиг дивес, кандыг-даа дылда чугаалап турар, иелерниӊ, аваларныӊ дириг күзелин чугаалап олур мен. Кара баштыг оолдарывыска онча-менди төрээн чурттунче чанып келирин, ада-иезиниӊ чылыг куспаанга эштирин, ажы-төлүнге, алган эжинге төнчү чок өөрүшкүнү хайырлаарын күзедим, йөрээдим!

Авай, авай, авайымны

Июнь 17-де болган «Чаалыг шөлден чагаалар» номнуӊ таныштырылгазында Бежендейни азыраан угбазы Лариса Даваалаӊовна-биле ужуражып чугаалаштым.

Оглувустуӊ үстүнде бижээн өг-бүлезиниӊ төөгүзүн угбазы төөгүп берген чүве. Ам авашкыларныӊ аразында чагааларын номчуп көрүнерем.

Декабрь 30

Амыр-менди, авай. Моорлап орар Чаа чыл-биле шуптуӊарга изиг байыр чедирип олур мен.

17.01. 2023 ч.

Чаа хүннүӊ мендизи-биле, авай. Эки олур силер бе? Бис ажырбас онча-менди чор бис.

Экии, оглум. Кээргенчиг чаш оолдарым. Эки чүдүп, сүзүглеп чорунар. Кадыыӊче база сагыштан салып чор, оглум.

Экии, авай. Ынакшыл деп чүүл кижини оттуруптар

Ынакшыл деп чүүл кижини удудуптар.

Ынакшыл деп чүүл кижини диргизиптер.

Ынакшыл деп чүүл кижини өлүрүптер.

Ынакшыл деп чүүл кижини каттыртыптар.

Ынакшыл деп чүүл кижини ыгладыптар.

Ынакшылдыӊ эгезинде Хүндүткел, Бүзүрел, Идегел турбас болза, ынакшыл турбас, кажан Хүндүткел, Бүзүрел, Идегел бар болза ынчан ынакшыл турар.

Кажан-даа каттырып, кажан-даа тенектенип, кажан-даа ынак болуп, кажан-даа ынаа болуп чоруӊар, авай.

Экии, оглум. ЧЕТТИРДИМ, ОГЛУМ. Как трогательно, оглум, без слов. Бижиир-ле болгай сен, оглум. Эки чоруп тур сен бе? Кайда чоруп тур сен, оглум? Интернеттен уен-даян чүве көрүп алгаш, удувастап каар-дыр мен, оглум. Шагаа чоокшулаан. Саӊдан салып оран-тандывыс ээлеринден диленир мен, оглум. Камнанып-ла чоруп көр, оглум.

Шүлүктер кайы хире бижип тур сен, дендии онза кылдыр бижиир-ле болгай сен, оглум. Эки хүн ужурашкыже, ОГЛУШ. Ынак бис. Бүзүрээр бис. Идегээр бис. Четтикпейн манап чор бис, оглуум.

Бис кызыгаарда бис, авай. Сагыш-сеткилим эӊ-не арыг, кадыкшылым каӊ дег быжыг, сүлде-сүзүүм арттар, сыннар дег бедик, тоор чүвем чок, авай. Чуртталгамныӊ бир хуулгаазыны – шүлүктерим чартыы бодумда, авай. У-же киреривис 20 соонда билдине бээр боор. Ам бо хүнде кызыгаарда бис, авай.

Оглум, эптер-оруунга шаптык-моондак таварышпазын деп чалбарыыр-дыр мен, оглум. Бодуӊ шупту чүвени шыдаар-дыр сен, бүзүрелдиг, амыдыралга турум-дур сен, оглум. Самый надежный и верный наш родной кровинушка. Эки хүн черле уткуп алыр бис, оглум.

Авай! Ораннарда амылыглар каӊ кадык, тодуг-догаа, мөӊге назылыг, шын чүректиг, эриг баарлыг, мерген угаанныг, аас-кежиктиг-ле чорзуннар, өршээ Хайыракан.

Бүгү-ле дириг амылыгларга йөрээлим доктаап чорзун!

Шагаа-биле, оглум. Чаа үнген чылда бүгү экини күзеп, аас-кежикти база кадыкшылды күзедивис, оглум. Кадыыӊ камна, оглум. Деда биле саӊывыс салдывыс, оглум.

Эки хүннүӊ эртезинде, аткан даӊныӊ амыры-биле, авай. Ачамга болгаш өдек-чуртумда эр хиндиктиг чоннуӊ шуптузунга бижидим. Чүгле бо хүн эвес кезээ шагда эр адын сыкпайн, арыннары чоргаар, көрүштери дидим, чүректери даш ышкаш, адааӊардан дүктүг даванныг амытан, кыдыыӊардан адыр даванныг амытан, кырыӊардан чалгынныг амытан эртпейн чорзун, артыӊардан аза-четкер-даа дыынмас болзун, карактары дуран ышкаш, тыныштары тунаа ышкаш, чаактыга чаргызын алыспайн, чарын-төштүн адаанга чытпайн, алды аргалыг, беш мегелиг, бөрү ышкаш кажар, адфг ышкаш чоргаар, ораннарны одуртур, делегейни дескиндир шинчилеп, улугну улуг кылдыр, бичиини бичии кылдыр, кыс кижини онза кылдыр деп хүндүлеп, кижи деп адын хирге-чамга боравас болзун.

23-биле мээӊ йөрээлим бо-дур, авай. Тыва эр кижи бүрүзү мынчаар чоннуӊ төлептиг оолдары кылдыр чорзуннар.

Оглум, кижи думчуу ажып, карак чажы долуп, төктүп олурар кылдыр бижип каар сен аан, оглум. Сагыш сеткилден төүттүнген сөстер диин але. Чогаал бижииринге сундулуг болгаш, кижи өс-баарынче киир бижиптер-дир сен, оглум

Бис база сеӊээ Ада-чурт камгалакчыларыныӊ хүнү-биле Улуг Россияны, Тывавысты, Аймаавысты камгалаан оглум сеӊээ улуг камгалалды Ораннарым, Чер-Сугларым, Өгбелеримден дилээр-дир мен, эргим оглум. Быжыг кадыкшылды, дүрген дайын төнүп, тайбыӊ амыдырал келзин деп Дээргилерден дилеп тур мен, оглум. Тайбыӊ үе кээп, амыдырал-чуртталгаӊ шуудап, аас-кежиктиг, узун назынныг болуруӊну чүрээм ханызындан йөрээп тур мен, оглум.

Ынак бис! Манап тур бис! Идегеп тур бис! Бүзүреп тур бис!

Амыр-менди, авай. Киреривис ол, авай. Ватсапты балаарым ол. Багай чүве бодавас, багай чүве бодаар болза, баалык-даа ажып чадай бээр. Экини бодап чоруур болзу, эзирден бедип үне бээр. Телеграм-биле бижип турар мен.

Уньюн-нуу. Мээӊ оглум шыдаар. Оглум, шупту чүве эки болзун. Өршээ! Өршээ!

Авай.

Магаданчыг частыӊ эге байырлалы,

Марттыӊ 8 маажым, таваар моорлап келди

Хоор чоннуӊ аразында хүндүткелдиг,

Хөглүг, бистиӊ эӊ-не ынак ававыска

Хөй-даа эвес каш-ла сөстүг байырывыс

Хүндүс-даа бол, кежээ-даа бол дораан четсин!

Частыӊ эӊ-не баштай байырлалы

Марттыӊ 8 маажым, таваар моорлап келди

Чагып, сургаар авыралдыг киживиске

Чазык чаӊныг эӊ-не ынак ававыска

Чалбырааштыг изиг от дег байырывыс

Чамбы-дипке чаӊгыланып, ужуп четсин!

Эриг баарлыг, эргим ынак киживиске,

Эптиг-ээлдек, энерелдиг ававыска.

Элчи ышкаш, ыдып салган йөрээливис,

Эгиир шагда төөгү болуп мөӊге артсын!

Байырлал-биле, авай.

Чүү-даа канчаар каӊ дег быжыг кадыкшылды

Сеткиливис ханызындан йөрээп тур бис!

Дыка, дыка, дыка эмин эртир ынак бис авай, чыттап калдывывыс.

Орлан, Эрес, Омак, Шоваа алышкылар.

Мындыг-дыр-ла, чонум. Бо хүннерде чүгле аваларныӊ эвес, бүгү чонувустуӊ чүректери саргып, аарып, шиштеп чоруур дээр болза черле меге болбас. Оолдарывыс кан дег быжыг кадыктыг, туруш-соруктуг ээп чанып-ла келир болзунам. «Чаалыг шөлден чагаалар» деп номнуӊ автору, чалыы, чараш, мерген-угаанныг, кайгамчык эрес-шоваа, орлан-омак, дидим, туруштуг, шынчы, дайынчы оглувус – Сат Бежендей азы литературлуг псевдоними «Кашпал оглу»-биле силерни таныштырганымга өөрүп тур мен.