(Уланчызы)

(Уланчызы)

“Чаа орук” солун №33, декабрь11, 2023 чыл

Чөөн-Хемчик кожууннуң ниитилел-политиктиг «Чаа орук» солунунуң 80 чылдааныга

«— СОЛУН КАНДЫГ-ДАА ТАВАРЫЛГАДА

ЧЫРЫКЧЕ үНЕР..

«Төөгүже хая көрнүп, келир үеже» деп, Тываның гуманитарлыг болгаш социал - экономиктиг шинчилелдер институдунуң ажылдакчылары-биле чөөн-хемчикчилерниң төөгүлүг өгбелериниң дугайында хөй-хөй к номчукчуларга үшкү номнуң даштыкы каасталгазын кылыр аас-кежиктиг болдум. Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазынга, М.Мерген-Херел аттыг культура бажыңынга болгаш Чадаананың Алдыы хүрээзинге эртем-практиктиг конференцияга ужуражылгалар үезинде чыгдынган байлак материалдарлыг ном чүве.

2015 чылда массалыг информация болгаш коммуникациялар адырынга « Информацияның тергиин төлевилели» деп Тыва Республиканың кожууннарының, хоорайларының инвестиция болгаш туризм талазы-биле төлевилелдерин боттандыргаш Тываның Баштыңының грантызынга «Чаа орук» солуннуң редакциязы төлептиг болган.

Кол редактор кылдыр ажылдап эгелээштиё чырыкче солундан аңгыда, уран, чечен номнар үндүрер сорулганы салып турдум. Кызылга «Эне сөзү» солунга корреспондент кылдыр ажылдап турган чылдарымда, кол редакторлап турган Артык Хөм-Оттуковна Ховалыг-биле кады ажылдап тургаш-ла, ооң «Эне сөзү» солундан аңгыда республиканың херээженнер, аваларынга «Кадын» журнал-сеткүүлдү, шүлүктер номнарын, сарыг шажынның Өөредиглеринге хамаарышкан номнарны чырыкче парлатканын эскерип, магадап чордум.

«Чадаана - Чөөн-Хемчик» деп, бөлүк номнар чыындызын белеткээр дээш баштайгы ажылды төрээн суурум Хайыраканга тураскаадыр деп шиитпирлээн мен. Ынчангаш 2020 чылда Бүгү-делегейге нептерээн аарыг хамчыктың уржуундан кижи болганы ниитиллден аңгыланып, бот - тускайлаң ырактан ажылдаар апарган үени бодумга таарымчалыг ажыглап, Кызылга, Тываның күрүне типографиязынга «Хайыракан: Төрээн суурум кижилери» деп, 100 тираж-түүлүг номну парладып, чырыкче үндүрген мен.

Ийиги сорулга: Төрээн черивис Чадаана. Тываның онзагай каас, төөгүлүг чери. Ыдыктыг Алдыы, Үстүү хүрээлерлиг хоорайга, байлактыг чуртувуска ноян-бег уксаалыг, хөй талалыг салым-чаяанныг ада-өгбелеривис адаанныг оюннарның бирээзи - аът чарыштарын төөгү шагдан бээр Бора-Хөлге эрттирип чорааннар. Амгы салгалдары бистер, Чөөн-Хемчиктиң аныяктары, удуртукчулары 1993 чылдан бээр эрттирип эгелээн. Эгелекчилери Хайыракан чурттуг чылгы малга, аъка ынак бөдүүн чылгычылар, кадарчылар, ус-шевер дарганнар. Аът чарыштарының дугайында барымдааларны, чуруктарны шала орайтадыр, ийе, 2006-2008 чылдарда чыып эгелээш, хүн-бүрүде, дүне-даа парлап, 2018 чылга чедир эдип чазап, редакторлап тургаш ном үндүрер сорулганы салдым. Бодалым, күзелимни 2021 чылда боттандырдым. «Наадым, байырларга эрткен аъттар» деп, ак-кара, өңнүг чуруктар-биле каастаан ном чырыкче үнүп келген.

2023 чылдың эгезинде ада-ием, эш-өөрүм, башкыларым, суурумнуң ажыл-ишчи чонунуң ажыл-амыдыралын чырыткан амы-хууда уран чечен «Чуртталгадан халбактаныг» деп номумну чырыкче парлаттым, а ийиги кварталда парлалга ажылынга ажылдааш, дыка хөй эш-өөрлерни тып, чаңгыс сорулга – солунну номчукчуларга чедирер дээш ажылдап чораан кол редакторлар, журналистер, корреспондентилерниң чырыткылыг адынга тураскаадып «Көрүнчүктүң бузундулары» деп уран-чечен номну үндүргеним - чогаадыкчы чедиишкиним болур.

«Ленинчи орук» солунну 1993 чылдың январь 1-ден эгелеп «Чаа орук» солун кылдыр Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл болгаш Өвүр кожууннарның чагыргалары, Тыва Республиканың парлалга болгаш информация талазы-биле күрүне комитединиң болгаш «Чаа орук» солуннуң редакция коллективиниң шиитпири-биле эде адаан.

Тываның билдингир күрүне ажылдакчылары Монгуш Ыдыраанович Идам-Сүрүң, Александр Чаш-оолович Тамба-Сүрүң, Күжүгет Серээевич Шойгу, Монгуш Дойнаевич Севен, Василий Кечилович Очур-оол 1943 чылдан бээр аңгы-аңгы чылдарда «Ленинчи орук» солуннуң кол редакторлары бооп ажылдап турганнар.

Редакцияга килдис эргелекчизи, корреспондент, көдээ бижикчи-даа кылдыр ажылдааннарга Константин Ензакович Хаяң-оол, Александр Очур-оолович Монгуш, Ондар Чүлдүмович Аракчаа, Арагачы Дембилдеевич Донгак, Байыр-оол Ламажпович Монгуш, Виктор Карам-оолович Ховалыг, Дагба Наадымович Ховалыг, Дадар-оол Аякаевич Монгуш, Шаңгыр-оол Маспыкович Куулар, Монгуш Хожур-оол Эрелчинович, Саая Өдербеевич Таспай, Шаалый Көк-Хунаевич Монгуш, Михаил Шыырапович Монгуш, Доржу Баянович Монгуш, Экер-оол Дүлүшович Кечил-оол, Түлүш Шыырапович Карыма, Мерген-Херел Мажааевич Монгуш, Ооржак Санчыевич Дииспей, Саар-оол Сундукаевич Монгуш, Дагба Наадымович Ховалыг, Ольга Доржуевна Салчак, Калдар-оол Семис-оолович Куулар, чурукчулар Сергей Маадыр-оолович Монгуш, Дмитрий Кучал-оолович Саая, шыдыраачы Аян-оол Оолакович Дүлүш, Вячеслав Сумбааевич Монгуш, Екатерина Дыртый-ооловна Сат, Алдын-кыс Мөңгеевна Долаан, Дарый-оол Бораевич Куулар, типографияга Виктор Каадыр-оолович Тувак Артем Сарыгларович Колхозбай, Начын-Даваа Сүлдемович Донгак, Надежда Маркс-ооловна Түлүш, Татьяна Доржуевна Монгуш, Светлана Монгушовна Очур-оол, Сесек Очур-ооловна Монгуш, Айсана Дукпаевна Монгуш, Буяна Сергеевна Тувак, чолаачы Артур Ооржак дээш =ске-даа редакция, типография талазындан ажылдакчыларны чоргаарал-биле адап болур.

«Ленинчи орук» солундан «Чаа орук» солунга кол редакторлар кылдыр ажылдааннарныё аңгы-аңгы чылдарда даңзызын бижээн булуң-самбыраны Чадаанада М. Буян-Бадыргы аттыг Тываның национал музейиниң салбырындан бир-ле чылын тып алган мен. Тываның чырык угаанныг, төлептиг оолдарының бирээзи Монгуш Ыдыраанович Идам-Сүрүңнүң ады кирбейн барганы политиктиг хоругдал репрессияга таварышканында деп түңнээр мен. Тывылган даёзы езугаар:

1. Александр Чаш-оолович Дамба-Сүрүң – 1943 чыл;

2. Күжүгет Серээевич Шойгу – 1949 чыл;

3. Монгуш Дойнаевич Севен – 1952-1963 чылдар;

4. Монгуш Көкеевич Бири-Санаа—1956 чыл;

5. Николай Кавай-оол – 1963-1965 чылдар;

6. Василий Кечилович Очур-оол — 1964-1978 чылдар;

7. Биин-оол Монгушович Седен-Хуурак – 1979 чыл;

8. Биче-оол Арбас-Сатович Донгак – 1981-1992 чылдар;

9. Калдар-оол Комбуевич Куулар - 1992 чылдан бээр ажылдаан; Ооё соонда мээң билирим-биле Каадыр-оол Эрес-оолович Тувак кол редакторлап ажылдап турда, Кызылга чурттап, ажылдап чораан болгаш материалдарны чагаа дамчыштыр чорудуп берип турган мен. Тозан чылдарны төнчүледир, чаа чүс чылче шилчээн 2000 чылдарныё эгезинде ында-хаая Каадыр-оол Эрес-ооловичиниң сүмелээни-биле чартык чыл-даа үеде, акша-шалың доктаамал үнмес кадыг-берге чылдарда-даа корреспондент, харысаалгалыг секретарь-даа кылдыр ажылдап турдум.

2006 чылдан бээр күш-ажылчы намдарымны эгелээн солунумга корреспондент албан-хүлээлгегеден, чоорту катап-ла редакторнуң оралакчызы, харысаалгалыг секретарьлап-даа ажылдаан чылдарым бар. Бо даңзыда киирген кол редакторлардан эгин- кожа Монгуш Дойнаевич Севен, Василий Кечилович Очур-оол, Биче-оол Арбас-Сатович Донгак, Каадыр-оол Эрес-оолович Тувак, редакторнуң оралакчызы Ольга Доржуевна Салчак олар-биле «Ленинчи оруктан», «Чаа орукка» чедир кады ажылдадым.

«Ленинчи оруктан» «чалгыннангаш», 1988-1992 чылдарда «Шын» солуннуң «школазының» шыңгыы шылгалдазын кол редакторлары Валерий Севилбааевич Шаравии, Александр Сотпаевич Дембирел, Күстүгүр Күдерекович Сат, харысаалгалыг секретарьлар Алексей Хунаевич Аир, Маадыр-оол Калчанович Калчан, очулдурукчулар Монгуш Чысымааевич Топчаа, Сандро Давааевич Маады, килдис эргелекчилери Монгуш Очурович Өлзей-оол, Хертек Кудурукпаевич Седен, Хертек Таан-оол Попанашович, Кара-Күске Күнзекович Чооду, Сиириңмаа Сояновна Чооду, Вера Ооржаковна Куулар, Даңзы Назытыевич Салчак, Артык Хөм-Оттуковна Ховалыг, Шаңгыр-оол Андреевич Доржу, Шаңгыр-оол Монгушович Суваң, Николай Лопсанович Дажинмай болгаш өскелерниң-даа байлак арга - дуржулгазынга даянып, ажыктыг арга-сүмелерин дыңнап чорааш, Тыва чуртумнуң девискээриниң хөй кезиинге олар-биле кады чедип, сургакчылааш, чоннуң аразындан эң-не билдингир күрүне ажылдакчылары, уран чүүлдүң тергиинери - артистер, ыраажылар, башкылар, эртемденнер, спортчулар болгаш өске-даа мергежилдиг кижилер дугайында материалдарны парлалгага чырыдып бижип чорааным, 2012 чылдан бо хүннерге чедир “Чаа орук” солунну кол редакторлап, солуннуң хөй-хөй үндүрүлгезинге каастакчы, өрүкчү, корреспондент болгаш өске-даа ажылдарны кылып, чонга бараан бооп ажылдаары - аас-кежик-тир.